Άλεξ Καλλίνικος: Λαθροχειρίες λιτότητας “πανεπιστημιακού επιπέδου”

Ένα από τα πολλά παράξενα της οικονομικής κρίσης είναι γιατί ο κόσμος συνεχίζει να ακούει τους οικονομολόγους. Ακόμη και η βασίλισσα Ελισάβετ σημείωσε πως ο κλάδος τους δεν κατάφερε να προβλέψει το κραχ του 2007-2008. Όλα τα μαθηματικά μοντέλα τους έλεγαν ότι κάτι τέτοιο δε θα συνέβαινε ποτέ. Ωστόσο, οι κατασκευές μοντέλων συνεχίζονται, αυτή τη φορά για να δικαιολογηθεί η λιτότητα. Τον κεντρικό ρόλο παίζουν δύο πρώην οικονομολόγοι του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου, ο Κένεθ Ρόγκοφ και η Κάρμεν Ράινχαρτ.

Το 2010 δημοσίευσαν μια στατιστική μελέτη που την χρησιμοποιούν αφειδώς οι οπαδοί της λιτότητας. Όπως εξηγούσαν το 2012, “η εμπειρική έρευνα πάνω στην ιστορία των οικονομικών κρίσεων και της σχέσης μεταξύ ανάπτυξης και των ευθυνών του κράτους στηρίζει την άποψη που λέει πως η πορεία που ακολουθούν τα χρέη σήμερα αποτελεί κίνδυνο για τη μακροπρόθεσμη ανάπτυξη και σταθερότητα, με πολλές αναπτυγμένες οικονομίες να φτάνουν ήδη ή να ξεπερνούν το σημαντικό δείκτη του 90% του ΑΕΠ”.

Ο Ρογκοφ συμμετείχε σε ένα μεγαλοπρεπές “Γεύμα με τους Φαϊνάνσιαλ Τάιμς” μαζί με τον βασικό σχολιαστή της εφημερίδας, Μάρτιν Γουλφ, ο οποίος έγραψε: “ζητάει τη γνώμη του ο Μπαράκ Ομπάμα ενώ είναι γνωστό ότι έχει περάσει ώρες με τον Τζορτζ Όσμπορν, τον βρετανό υπουργό Οικονομικών. Η συμβουλή που δίνει ο Ρόγκοφ -η οποία λέει ότι οι υπερχρεωμένες κυβερνήσεις πρέπει να πάρουν στα σοβαρά το καθήκον της περικοπής των ελλειμμάτων τους- έπαιξε σημαντικό ρόλο στην απόφαση της βρετανικής κυβέρνησης να κάνει πρώτη προτεραιότητα τον έλεγχο των δαπανών.”

Φανταστείτε, λοιπόν, την ντροπή όταν την περασμένη βδομάδα τρεις οικονομολόγοι του Πανεπιστημίου Άμχερστ της Μασαχουσέτης (το οποίο καυχιέται πως είναι ένα από τα λίγα του αγγλόφωνου κόσμου που παραμένουν “αριστερά”), δημοσίευσαν μια κριτική των Ράινχαρτ και Ρόγκοφ.

Η μελέτη των ΡΡ (όπως είναι πλέον γνωστοί) κάλυπτε μια σειρά χώρες για να δείξει ότι όταν το χρέος φτάσει το 90% του εθνικού εισοδήματος, η οικονομική ανάπτυξη πέφτει ραγδαία. Οι συγγραφείς του Άμχερστ βρήκαν ότι οι ΡΡ είχαν κάνει ένα στοιχειώδες σφάλμα σε ένα έγγραφο του Excel, από το οποίο έλειπαν πέντε χώρες.

Είχαν επίσης αφήσει απ' έξω χώρες που είχαν και υψηλό χρέος και υψηλή ανάπτυξη, ενώ δεν έλαβαν υπόψη τους για πόσον καιρό μια χώρα είχε 90% χρέος. Όταν όλα αυτά τα λάθη διορθώθηκαν, η μέση ανάπτυξη για χώρες με 90% χρέος ήταν 2,2%, όχι -0,1% όπως είχαν βρει οι ΡΡ.

Οι ΡΡ απάντησαν γρήγορα σε αυτές τις συντριπτικές κριτικές. Σημείωσαν πως άλλα ευρήματα της έρευνάς τους δεν επηρεάζονται από αυτά τα λάθη. Επίσης, αρνήθηκαν πως η μελέτη τους είχε στόχο να υποστηρίξει τις πολιτικές λιτότητας.

Νομίζω ότι κακώς παραπονούνται σχετικά με το τελευταίο. Το άρθρο τους που ανέφερα παραπάνω είχε τίτλο “Το υπερβολικό χρέος σημαίνει πως η οικονομία δεν μπορεί να αναπτυχθει: Ράινχαρτ και Ρόγκοφ”. Ήταν αυτός ο ισχυρισμός που χρησιμοποιήθηκε ως “αδιάψευστα εμπειρικά στοιχεία” από τον ιδεολόγο του “Πάρτι του Τσαγιού” και υποψήφιο αντιπρόεδρο με τους Ρεπουμπλικάνους, Πολ Ράιαν, όταν πρότεινε να κατακρεουργηθούν οι δημόσιες δαπάνες.

Συσχετισμός

Ας πάρουμε όμως την περίπτωση ότι τα στοιχεία των ΡΡ ήταν πιο βάσιμα από ό,τι αποδείχθηκε. Τι θα είχαν αποδείξει; Το μόνο που θα μπορούσαν να ισχυριστούν ότι υπάρχει ένας συσχετισμός μεταξύ του υψηλού χρέους και της χαμηλής οικονομικής ανάπτυξης.

Όμως μια στοιχειώδης αρχή της επιστημονικής μεθόδου είναι ότι ο συσχετισμός δεν δείχνει αιτία και αποτέλεσμα. Μπορεί να υπάρχει υψηλός συσχετισμός μεταξύ βροχής και του να πάρω την ομπρέλα μου. Όμως δεν μας λέει αν το γεγονός ότι παίρνω την ομπρέλα μου προκαλεί τη βροχή ή το αντίθετο.

Όπως σημείωσαν πολλοί επικριτές των ΡΡ, μπορεί η χαμηλή ανάπτυξη να προκαλεί υψηλό χρέος και όχι το αντίθετο. Για παράδειγμα, η Fitch την περασμένη βδομάδα έγινε ο δεύτερος οίκος αξιολόγησης που υποβάθμισε τη Βρετανία από το καθεστώς ΑΑΑ.

Ο λόγος; Η συρρικνούμενη οικονομία κάνει όλο και πιο δύσκολο για την συγκυβέρνηση να πιάσει το στόχο της για μείωση του χρέους σε σχέση με το εθνικό εισόδημα. Όσο πιο αργά κινείται μια οικονομία, τόσο περισσότερο το κράτος πρέπει να δανείζεται και να ξοδεύει για τους ανέργους, και το εθνικό εισόδημα πέφτει σε σχέση με το χρέος.

Και οι ΗΠΑ και η Βρετανία είχε χρέος πάνω από 90% μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο. Αλλά η ταχεία οικονομική ανάπτυξη εξαφάνιζε αυτό το πρόβλημα. Έτσι αποκαλύπτεται το πραγματικό πρόβλημα που αντιμετωπίζει ο Δυτικός καπιταλισμός σήμερα. Το ποσοστό κέρδους ήταν υψηλό στα τέλη της δεκαετίας του '40 και στις αρχές του '50, αλλά είναι πολύ χαμηλότερο σήμερα. Αλλά αυτά βρίσκονται έξω από το οπτικό πεδίο των ΡΡ και των ομοίων τους.