Ο Λευτέρης “Boban” Παπαθανάσης είναι δημιουργός κόμικ.
Μίλησε στον Στέλιο Μιχαηλίδη με αφορμή την έκδοση του τελευταίου έργου του «Ένα γράμμα από τη Γάζα» από τις Εκδόσεις του Αύριο.
Κυκλοφόρησες το κόμικ “Ένα γράμμα από τη Γάζα”, μια ιστορία γραμμένη από τον Γασσάν Καναφάνι. Πώς επέλεξες τη συγκεκριμένη ιστορία;
Η λογοτεχνία του Καναφάνι είναι εξαιρετικά απλή. Δεν παρουσιάζει τίποτα που να μπορεί να χαρακτηριστεί ως φτηνός εντυπωσιασμός. Δεν επιδιώκει να παρουσιάσει κάτι τεράστιο, μεγάλο. Επιδιώκει όμως να παρουσιάσει τη ζωή των ανθρώπων της Παλαιστίνης. Μέσα από το έργο αυτό ερχόμαστε σε καλύτερη θέση για να καταλάβουμε την καθημερινότητα, την ιστορία αυτών των ανθρώπων, πώς την αντιλαμβάνονται και πώς όλα αυτά μετουσιώνονται τελικά στην απόφασή τους να μείνουν στην γη τους και να αγωνιστούν για αυτή. Είναι πολύ βοηθητικό για εμάς εδώ πέρα, γιατί παρά το γεγονός ότι ειδικά τα τελευταία δύο χρόνια έχουμε δει σε ολόκληρο το δυτικό κόσμο ένα τεράστιο κύμα αλληλεγγύης, στην πραγματικότητα δεν έχουμε μια αυθεντική, μια γνήσια επαφή με τον παλαιστινιακό λαό, ίσως μόνο μέσω των προσφύγων και μεταναστών που βρίσκονται στις χώρες μας. Οπότε αυτού του τύπου η λογοτεχνία, η αραβική λογοτεχνία και ειδικά η λογοτεχνία της αντίστασης την οποία θεμελίωσε και υπηρέτησε ο Καναφάνι είναι ένα εργαλείο, ένα όπλο κυριολεκτικά που μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε και εμείς εδώ και για να κάνουμε αυτά που λέμε πιο καθαρά και τον αγώνα μας πιο αποτελεσματικό.
Η επιλογή μου βέβαια να χρησιμοποιήσω και να βασιστώ πάνω στο έργο του Καναφάνι δεν προέκυψε από μια τέτοια λογική επεξεργασία, αλλά από την καθαρή συναισθηματική και καλλιτεχνική αντίδραση απέναντι σε ένα έργο με το οποίο πρώτη φορά είχα έρθει σε επαφή και ένιωσα να με συγκλονίζει, προφανώς γιατί αισθανόμουν μέσα μου και τα αισθήματα της αλληλεγγύης προς τον παλαιστινιακό λαό. Ταυτόχρονα είχε να κάνει με το γεγονός ότι αισθάνθηκα τα διηγήματα αυτά σαν μια αφήγηση που μπορεί να καταλάβει ο κάθε άνθρωπος. Είναι τόσο άμεση η γραφή, μιλάει για τόσο ανθρώπινα πράγματα, τα οποία τελικά μπορούν να αγκαλιάσουν τη σκέψη κάθε ανθρώπου. Ειδικά των ανθρώπων που αισθάνονται τη μοίρα τους δεμένη με τη μοίρα κάθε καταπιεσμένου αυτού του κόσμου.
Είναι η πιο απλή και κατανοητή στον καθένα μας ιστορία. Δύο νέα παιδιά στη Γάζα της δεκαετίας του 1950, με όλη τη ζωή μπροστά τους, που μέσα στο περιβάλλον της πίκρας, της φτώχειας, της ήττας και της προδοσίας ακόμη, αποφασίζουν να φύγουν και να αναζητήσουν αυτό που εκείνη την εποχή, σε όλο τον κόσμο, χαρακτηριζόταν ως Αμερικάνικο όνειρο. Ο ένας από τους δύο φεύγει για την Καλιφόρνια, δουλεύει εκεί και προετοιμάζει το έδαφος. Ο άλλος πρόκειται να ακολουθήσει. Όμως ένα γεγονός, δηλαδή ο τραυματισμός της ανιψιάς του στη Γάζα, από τον βομβαρδισμό του σιωνιστικού στρατού, κάνει τον δεύτερο φίλο, αυτόν που θα ακολουθούσε, να ξανασκεφτεί τα πράγματα. Είναι κάτι το οποίο δεν παρουσιάζεται ως η μεγάλη τραγωδία. Δεν θα βρει κανείς σε αυτή την ιστορία έμφαση στο πόσο τραγικά είναι αυτά που ζούμε. Ένα κορίτσι, ανάμεσα σε όλα τα άλλα παιδιά που και σήμερα βλέπουμε από τις τηλεοράσεις μας, τραυματίζεται, χάνει το πόδι του. Αυτό, λοιπόν, είναι το κλειδί μέσα από το οποίο του ανοίγεται ένας καινούργιος κόσμος. Βλέπει ξανά τη Γάζα σαν κάτι διαφορετικό, όχι σαν ένα πεδίο ήττας, αλλά σαν ένα πεδίο αντίστασης. Κι έτσι αποφασίζει να μείνει. Η επιλογή του διαμορφώνεται όπως διαμορφώνονται, επί της ουσίας, οι επιλογές όλων των ανθρώπων. Όχι στον αέρα, όχι αφηρημένα, αλλά με βάση τις συνθήκες. Ο πρωταγωνιστής της ιστορίας και του κόμικ δεν είναι ένας άνθρωπος που ζει στο ιστορικό κενό. Δεν είναι ένας άνθρωπος που προσωπικά κάνει την μία ή την άλλη επιλογή. Είναι ένας άνθρωπος που υιοθετεί και διαπερνάται ολόκληρος από την ιστορική επιλογή του λαού του. Την επιλογή της αντίστασης.
Θέλω να επισημάνω κάτι την ίδια στιγμή. Τα τελευταία χρόνια εδώ στην Ελλάδα, αλλά και σε άλλες χώρες της Ευρώπης, έχουμε δει την ίδια απόφαση να παρουσιάζεται ως κούνημα του δαχτύλου από τους δυτικούς απέναντι στους μετανάστες και τους πρόσφυγες που έρχονται εδώ, με τη λογική ότι θα έπρεπε να μείνετε στις χώρες σας να πολεμήσετε. Δηλαδή σαν να τους υποδεικνύουμε εμείς ένα καθήκον τέτοιο. Το οποίο είναι κουτοπονηριά, γιατί προφανώς κανένας από αυτούς που το λέει δεν ενδιαφέρεται για τον αγώνα των ανθρώπων αυτών στις χώρες τους. Είναι ρατσισμός. Σε καμία περίπτωση δεν μιλάμε γι’ αυτό σε αυτή την ιστορία.
Πες μου για την επιλογή να κάνεις κόμικ τα οποία να αποτελούν πολιτικές παρεμβάσεις σε καυτά ζητήματα, όπως οι πρόσφυγες και ο ρατσισμός ή η Παλαιστίνη.
Τα ενδιαφέροντά μου τα δημιουργικά δεν ήταν πάντα αυτά. Αν και πάντα από μικρό παιδί ήμουν μέσα στο κίνημα, καλλιτεχνικά τσαλαβουτούσα σε διάφορα πεδία. Τα τελευταία χρόνια όμως όπως ανάγκασαν πολλούς ανθρώπους να ξαναδούν τη ζωή τους, εμένα με ανάγκασε να δω τι νόημα έχει η δημιουργία που αποκτά ένα δημόσιο χαρακτήρα. Δηλαδή όχι τα σκίτσα που φτιάχνουμε στο σπίτι μας για να διασκεδάσουμε ή μοιραζόμαστε με μερικούς φίλους ή φίλες, αλλά αυτά τα οποία επιλέγουμε να δημοσιεύσουμε και να εκδώσουμε και να μοιραστούμε με τους ανθρώπους που μας ενδιαφέρουν σε αυτόν τον κόσμο.
Έτσι λοιπόν η δικιά μου επιλογή είναι η πολιτική τοποθέτηση. Αυτό λίγα χρόνια πριν μέσα στα ελληνικά κόμικ θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως παραξενιά ή μία εμμονή ενός ανθρώπου που έτσι και αλλιώς τοποθετείται πολιτικά και μάλιστα στις γραμμές της επαναστατικής Αριστεράς. Σήμερα όμως ευτυχώς είναι πάρα πολλοί οι δημιουργοί οι οποίοι κάνουν την αντίστοιχη επιλογή. Κάποιοι αποκλειστικά και κάποιοι βέβαια μεταξύ άλλων πραγμάτων. Αλλά είναι εντυπωσιακό ότι αυτό που θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως πολιτικό κόμικ ή κόμικ πολιτικής παρέμβασης πλέον δεν είναι ένα περιθωριακό κομμάτι της σκηνής των κόμικς. Νομίζω δηλαδή ότι το κόμικ ξαναβρίσκει τη ζωντανή ψυχή του που ξεκινάει από τα underground κόμικς που τοποθετείται στα πράγματα, που κάνει μια πολύ βαθιά κριτική στην πραγματικότητα. Υπάρχουν κόμικς που τα διαβάζεις και είναι πολύ κοφτερά στο πως βλέπουν τον κόσμο γύρω μας και τι σε βάζουν να σκεφτείς γύρω από αυτό και νομίζω ότι αυτή η σκηνή ξαναβρίσκει την ψυχή της. Δεν μπορώ σε καμία περίπτωση να πω ότι όσοι κάνουν διαφορετικές επιλογές είτε πιο διασκεδαστικά κόμικς, είτε fantasy ή οτιδήποτε πρέπει να παρατήσουν αυτό που κάνουν και να έρθουν σε αυτό που κάνουμε εμείς. Δεν το βάζω σε επίπεδο ηθικής ανωτερότητας. Αλλά είναι σίγουρα σημάδι των καιρών, των αλλαγών που γίνονται στη συνείδηση των ανθρώπων και των πολλών δυνατοτήτων. Γιατί, πρέπει να το πούμε και αυτό, κι από την άποψη της αποδοχής πάει πολύ καλά το πολιτικό κόμικ. Το αγκαλιάζει το κοινό πλέον. Είναι κάτι το οποίο και δείχνει πολλά και υπόσχεται πολλά για το μέλλον.
Εκτός από καλλιτέχνης είσαι κι εκπαιδευτικός στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση. Είδαμε πρόσφατα συναδέλφους σου με τις ίδιες ιδιότητες να μιλάνε για την Παλαιστίνη και να διώκονται. Πώς σχολιάζεις αυτή την εκστρατεία διώξεων με το πρόσχημα του «αντισημιτισμού»;
Όταν μιλάμε για τους από πάνω να ξεκαθαρίσουμε ότι πρόκειται για τους συμμάχους του σιωνιστικού κράτους. Δεν μιλάμε δηλαδή ότι κάπως γενικά και ουδέτερα γίνεται μια συζήτηση περί Παλαιστίνης, αντισημιτισμού κτλ. Είναι μια εκστρατεία των από πάνω και των μηχανισμών τους είτε κατασταλτικών, είτε διοικητικών, είτε ιδεολογικών προκειμένου να επιβάλλουν μια ομοιομορφία ως προς την υποστήριξη των συμμάχων τους, του πειρατικού σιωνιστικού κράτους. Αυτό φυσικά είχε σε ιδεολογικό επίπεδο την απαίτηση συμμόρφωσης όλων και εκφράστηκε με την απαίτηση της ομοιομορφίας από τους εκπαιδευτικούς, δηλαδή τους ανθρώπους που κατά τεκμήριο είναι επιφορτισμένοι με το καθήκον να δουλέψουν για να γίνει καλύτερος ο κόσμος μας αύριο μέσα από την επαφή με την νεολαία. Ο χώρος της εκπαίδευσης χτυπήθηκε πάρα πολύ από αυτή την απαίτηση. Μην ξεχνάμε ότι το πρώτο περιστατικό ήταν η κατευθυνόμενη κατακραυγή για την ανακοίνωση της ΟΛΜΕ κατά της γενοκτονίας. Στην πραγματικότητα δεν επρόκειτο για κάποια εξαιρετικά ριζοσπαστική ανακοίνωση. Ήταν μία διαμαρτυρία ενάντια στη γενοκτονία, ζητούσε να σταματήσουν οι επιθέσεις κλπ. Τίποτα που θα μπορούσε να χαρακτηριστεί καν φιλικό προς τις πιο επαναστατικές εκδοχές του Παλαιστινιακού κινήματος. Κι όμως είδαμε ότι για μία εβδομάδα τα ΜΜΕ έπαιζαν ότι οι καθηγητές σε αυτή τη χώρα είναι αντισημίτες κι ότι αυτοί οι οποίοι υποκινούν τον “αντισημιτισμό” είναι οι φίλοι της Παλαιστίνης, πρέπει να αντιμετωπιστούν και αυτό βέβαια έγινε πράξη με τα περιστατικά τα οποία ανέφερες, όπως τις διώξεις της Ελευθερίας Παλαιστίδου και της Έφης Λάζου.
Είναι μία δύσκολη υπόθεση και να έχουμε στο μυαλό μας ότι αυτή τη δυσκολία την αντιμετωπίζει το κίνημα σε όλο τον κόσμο. Είδαμε παντού αυτόν τον εκβιασμό απέναντι σε κάθε ένα και κάθε μία που έβγαινε στο δρόμο για την υπόθεση της Παλαιστίνης ακόμη και μέσα στην καρδιά των ΗΠΑ. Είδαμε το τεράστιο κίνημα στα Αμερικάνικα Πανεπιστήμια το οποίο αντιμετωπίστηκε με την αντίστοιχη επιχειρηματολογία και την καταστολή, τις διώξεις, τις διαγραφές κλπ. Αυτό που συνέβη στο χώρο της εκπαίδευσης λοιπόν δεν είναι κάτι τρομερά διαφορετικό από ό,τι συνέβη σε άλλους χώρους. Είναι η απαίτηση να βγάλουμε το σκασμό.
Νομίζω όμως -και πρέπει να το υπογραμμίσουμε αυτό- ότι δεν έχει περάσει αυτό το κλίμα. Υπήρξε αυτή η προσπάθεια από τους από πάνω, αλλά δεν νομίζω ότι αυτό σταμάτησε τους εκπαιδευτικούς από το να μιλάνε στα σχολεία, να οργανώνουν τη μελέτη πάνω στο ζήτημα σοβαρά και με επιχειρήματα στην αντιπαράθεση, με εκδηλώσεις, συλλογικά έργα τέχνης με όποιο τρόπο τελοσπάντων ο καθένας μπορούσε να το ανοίξει. Μην ξεχνάμε ότι και οι εκπαιδευτικοί σε μεγάλο βαθμό προσπαθούμε να ανταποκριθούμε στις ανάγκες των παιδιών. Τα παιδιά μας δεν ζουν στη γυάλα. Οι μαθητές και οι μαθήτριές μας έρχονται έχοντας δει αυτές τις εικόνες, έχοντας προβληματιστεί, έχοντας σοκαριστεί, έχοντας νιώσει, έχοντας ξενυχτήσει με τη σκέψη τι θα έκαναν τα ίδια αν την επόμενη μέρα μάθαιναν ότι το σχολείο τους βομβαρδίστηκε ή αν έβλεπαν το θρανίο ενός συμμαθητή τους να είναι άδειο επειδή εκτελέστηκε εν ψυχρώ από κάποιο σιωνιστή στρατιώτη. Σε αυτές τις ανάγκες πρέπει να ανταποκριθούμε και δεν υπάρχει περίπτωση να σωπάσουμε
Πώς βλέπεις το κίνημα αλληλεγγύης στην Παλαιστίνη που ξεδιπλώθηκε σε όλο τον κόσμο μετά την 7η Οκτώβρη;
Η 7η Οκτώβρη 2023 έχει περιβληθεί με μια μυθολογία περί βαρβαρότητας, φανατισμού, δράσης αιμοσταγών ανθρώπων κλπ. Όλες αυτές οι παραστάσεις έρχονται κατευθείαν από το οπλοστάσιο της ισλαμοφοβίας. Δεν είναι ψύχραιμες τοποθετήσεις, δεν είναι αντικειμενικές, δεν είναι βασισμένες σε στοιχεία. Αντίθετα πολλά που ειπώθηκαν για εκείνη την ημέρα αποδείχτηκαν φρικτά ψέματα.
Η 7η Οκτώβρη ξύπνησε όλο τον κόσμο. Έτσι είχαμε αυτή την ανάπτυξη του κινήματος που περιγράφεις. Μην ξεχνάμε ότι παγκόσμια κινήματα είχαμε ξανασυναντήσει για παράδειγμα το 2003 τις παραμονές της νέας εισβολής στο Ιράκ. Έχει ίσως σημασία να δούμε πως όλος αυτός ο κόσμος που βγήκε στον δρόμο, δεν κινητοποιήθηκε μόνο με την αίσθηση του επείγοντος, δηλαδή την απαίτηση να σταματήσει η γενοκτονία, αλλά και από την βαθμιαία συνειδητοποίηση ότι όλες οι λύσεις που με ευκολία προτείνονταν στο παρελθόν ακόμη και από κομμάτια των Παλαιστίνιων, από διανοούμενος, από κόμματα της Αριστεράς κλπ, τελικά τα τελευταία δύο χρόνια άρχισε να αποδεικνύεται ότι ήταν σαθρά. Η περιβόητη λύση των δύο κρατών, η λύση αλα Όσλο μάλλον κατέρρευσε. Βλέπουμε βέβαια σήμερα ακόμα χειρότερα, ότι αυτό το νέο ειρηνευτικό σχέδιο στην πραγματικότητα όπως και κάθε προηγούμενο ειρηνευτικό σχέδιο είναι απλά ένας διαφορετικός ρυθμός στο σιωνιστικό σχέδιο και στον σχέδιο του ιμπεριαλισμού που στηρίζει τον σιωνισμό. Αυτή ακριβώς λοιπόν η συνειδητοποίηση είναι που όχι μόνο έβγαλε πολύ κόσμο στον δρόμο αλλά τον έβγαλε και με πολύ καθαρές απόψεις. Ειδικά εδώ στην Ελλάδα είχαμε να αντιμετωπίσουμε και κάτι το οποίο δεν το είχαμε ξαναζήσει όποτε έμπαινε ζήτημα για την Παλαιστίνη σε μία προηγούμενη εποχή. Ακόμη και πιο φιλοσιωνιστές πολιτικοί αισθάνονταν την ανάγκη έστω και στα προσχήματα να πουν δυο κουβέντες για την επιθετικότητα του σιωνιστικού κράτους. Σήμερα ακόμη και αυτά τα προσχήματα έχουν πέσει οπότε και η ανάγκη για καθαρές απαντήσεις από την πλευρά του κινήματος είναι ακόμη μεγαλύτερη.
Ένα άλλο κόμικ σου, “Το Φάντασμα”, που αφορά το αντιρατσιστικό κίνημα, πρόκειται να εκδοθεί στις Ηνωμένες Πολιτείες και μάλιστα σε μια περίοδο που είναι σε εξέλιξη μια εξέγερση απέναντι στην εκστρατεία του Τραμπ και το ICE.
Δεν μπορούμε να κρύψουμε όλοι όσοι δουλέψαμε για το Φάντασμα, ότι χαιρόμαστε πάρα πολύ, που ένα δικό μας έργο ταξιδεύει σε κάποια χώρα του εξωτερικού και ειδικά σε μια τόσο μακρινή και μεγάλη χώρα. Το άλλο όμως είναι ότι καταλαβαίνουμε μέσα από αυτό και την περίοδο στην οποία επιλέγουν οι Αμερικάνοι φίλοι να εκδώσουν τη δικιά μας δουλειά, ότι πραγματικά πέτυχε το σκοπό της. Δηλαδή ότι γίνεται εργαλείο στα χέρια ανθρώπων που αυτή τη στιγμή ζουν ακριβώς αυτή την αντιμεταναστευτική εκστρατεία με τον πιο απόλυτο τρόπο και αντιστέκονται. Έβλεπα ένα ανατριχιαστικό βίντεο στο οποίο ένα αυτοκίνητο το οποίο περνούσε από μια γειτονιά που έμεναν κυρίως μετανάστες και ανακοίνωνε ότι έρχονται οι πράκτορες του ICE. Αυτό δεν ξέρω πόσοι και από εμάς τους ίδιους είχανε μέχρι χτες την αίσθηση ότι είναι μια εικόνα που μπορεί να τη δει κανείς στον “πολιτισμένο” στον σύγχρονο καπιταλιστικό κόσμο, γιατί κι εμείς έχουμε μεγαλώσει με συγκεκριμένα παραμύθια ίσως περί δημοκρατίας, ελευθερίας κτλ. Ότι δήθεν και το αστικό κράτος έχει κάποιες κόκκινες γραμμές ελευθερίας τις οποίες δεν μπορεί να καταπατήσει. Και είδαμε ότι αυτό τινάχθηκε στον αέρα με την πιο μεγάλη ευκολία στο κράτος το οποίο ισχυριζόταν ότι είναι το προπύργιο του λεγόμενου ελεύθερου κόσμου κλπ.
Για μας είναι πάρα πολύ σημαντικό. μέσα σε αυτή τη συγκυρία να κάνει κανείς την επιλογή να εκδώσει το Φάντασμα, που μιλάει όχι απλά για το ζήτημα των προσφύγων αλλά επαναφέρει στο προσκήνιο τις παραδόσεις του επαναστατικού μαρξισμού για το θέμα και όχι μόνο σε θεωρητικό επίπεδο αλλά και σε πρακτικό, δηλαδή τις κατακτήσεις της Οκτωβιανής Επανάστασης και των εργατικών οργανώσεων μεταναστών που είχαν στήσει τα Κομμουνιστικά Κόμματα την εποχή της επαναστατικής τους δράσης. Σαν να μας λέει κάποιος ότι όντως κάναμε κάτι χρήσιμο.
Αυτή είναι άλλωστε μια από τις προσδοκίες μας. Είτε με το Φάντασμα, είτε με το Ένα γράμμα για τη Γάζα, είτε με το Τέρμινους παλιότερα που μιλάει για τον Εμφύλιο, η επιλογή μας είναι να κάνουμε ανοιχτές εκδηλώσεις, να έρχεται ο κόσμος και να γίνεται συζήτηση. Δεν μένουμε στο αυστηρά καλλιτεχνικό κομμάτι. Θέλουμε με αφορμή αυτό να εκκινήσουμε μια συζήτηση. Ελπίζουμε λοιπόν ότι το Φάντασμα θα βοηθήσει τους αμερικάνους συντρόφους στη μάχη που δίνουν. Μια μάχη που ελπίζω ότι θα ακουμπήσει και θα ξαναβρεί τις πιο όμορφες παραδόσεις του αμερικάνικου εργατικού κινήματος. Μην ξεχνάμε ότι οποιαδήποτε άποψη και να έχει κανείς για τις ΗΠΑ, πρόκειται για μια χώρα που στο επίπεδο του κοινού αγώνα ντόπιων και μεταναστών εργατών έχει μια συγκλονιστική παράδοση που αξίζει να την ανακαλύψουμε κι εμείς από την αρχή.
Αυτή τη στιγμή οι άνθρωποι σε κινηματικό επίπεδο οδηγούμενοι από την καθημερινή ανάγκη, βρίσκουν τον τρόπο να οργανωθούν και να αντισταθούν. Αυτό από μόνο του δεν αρκεί. Χρειάζεται και η καθαρή πολιτική άποψη και προοπτική. Νομίζω ότι αν έστω και στο ελάχιστο βοηθήσουμε κι εμείς σε αυτό θα είμαστε πάρα πολύ ευχαριστημένοι.