Ιστορία
Ιουλιανά 1965

Η προσπάθεια της Νέας Δημοκρατίας σήμερα να χτυπήσει το δικαίωμα της διαδήλωσης είναι μια ομολογία ότι φοβάται τη δύναμη της εργατικής τάξης που κατεβαίνει στον δρόμο. Φέτος συμπληρώνονται 55 χρόνια από την πιο συγκλονιστική απόδειξη αυτής της δύναμης, τα Ιουλιανά του 1965. Η εργατική τάξη με 70 ημέρες διαδηλώσεων και συγκρούσεων, και μια μεγαλειώδη γενική απεργία, γκρέμισε δυο κυβερνήσεις και έσπειρε τον πανικό στην άρχουσα τάξη.

Στις 15 Ιούλη ο βασιλιάς Κωνσταντίνος Γλύξμπουργκ αρνήθηκε να υπογράψει το διάταγμα με το οποίο αναλαμβάνει ο πρωθυπουργός Γεώργιος Παπανδρέου το Υπουργείο Εθνικής Άμυνας, και ο Γ. Παπανδρέου παραιτείται. Την ίδια στιγμή διορίζεται νέα κυβέρνηση με πρωθυπουργό τον Γ. Νόβα. Την κυβέρνηση αυτή στήριξε η ΕΡΕ (η πολιτική πρόγονος της ΝΔ), ο στρατός και 25 βουλευτές της Ένωσης Κέντρου που δωροδοκήθηκαν και ονομάστηκαν “αποστάτες”. Το παλάτι είχε έτσι μόλις ανατρέψει μια κυβέρνηση που κέρδισε τις εκλογές με συντριπτική πλειοψηφία 53% έναν χρόνο πριν. Πίσω από την κόντρα για το Υπουργείο βρισκόταν η σύγκρουση στο εσωτερικό της ελληνικής άρχουσας τάξης για τη διαχείριση της εξουσίας και του Κυπριακού.

Η αντίσταση σε αυτό το βασιλικό πραξικόπημα ξεκίνησε το ίδιο κιόλας βράδυ, και θα εξελισσόταν στη μεγαλύτερη έκρηξη της εργατικής τάξης και της νεολαίας. Από την επόμενη ημέρα οι διαδηλώσεις μετατράπηκαν σε συγκρούσεις στους δρόμους, όπου ο κόσμος κατέβαινε καθημερινά και μαζικά. Στις 17 Ιούλη οι οικοδόμοι, ένα από τα πιο μαχητικά κομμάτια της εργατικής τάξης, μετατρέπουν τη συγκέντρωση που κάλεσε η ΓΣΕΕ στο γήπεδο του Παναθηναϊκού σε μια διαδήλωση που “θεριεύει, πλημμυράει στους δρόμους, από την Πατησίων και Αλεξάνδρας προς το γήπεδο, γίνεται λαοθάλασσα, γίνεται θριαμβευτική πορεία, μέσα σε συνεχείς κραυγές και χειροκροτήματα. Πίσω ακολουθούν άλλες κολώνες και για πρώτη φορά ακούγεται το σύνθημα Δημοψήφισμα”, όπως γράφει ο ιστορικός Δ. Λιβιεράτος στο ημερολόγιό του για τα Ιουλιανά στα οποία συμμετείχε και ο ίδιος ενεργά.

Σωτήρης Πέτρουλας

Στις 21 Ιούλη η αστυνομία επιτίθεται άγρια στη διαδήλωση των φοιτητών και δολοφονεί τον Σωτήρη Πέτρουλα,  στέλεχος της Νεολαίας ΕΔΑ που είχε διαγραφεί για διαφωνίες μόλις λίγες ημέρες πριν. Η κηδεία του την επόμενη ημέρα μετατρέπεται σε μαζικό συλλαλητήριο οργής εκατοντάδων χιλιάδων. 

Η ηγεσία της Αριστεράς βρίσκεται πίσω από τις διαθέσεις του κόσμου. Ενώ ο κόσμος στην αρχή βγήκε για να υπερασπιστεί ενάντια στο πραξικόπημα του Παλατιού την κυβέρνηση που ψήφισε, γρήγορα έβγαλε το συμπέρασμα ότι αυτή η μάχη δεν είναι της Ένωσης Κέντρου. Στις διαδηλώσεις άρχισαν να εμφανίζονται πιο κεντρικά συνθήματα, όπως το “Δημοψήφισμα” και “Γενική Απεργία”. Η ΕΔΑ  όχι μόνο δεν τα υιοθέτησε αλλά σε πολλές περιπτώσεις έδρασε ενεργητικά προκειμένου να θάψει τα συνθήματα και να αποκλιμακώσει τις διαθέσεις αυτές, με στελέχη της, τους “εφόρους”, να προσπαθούν να περιορίσουν τις πορείες και να επαναφέρουν στην τάξη τους διαδηλωτές. Ειρωνικά ο κόσμος τους ονομάζει “πυροσβέστες”.

Στις 27 Ιούλη η ΓΣΕΕ αναγκάζεται να καλέσει γενική πολιτική απεργία -τέτοια απεργία είχε να γίνει από το 1946. Ο Δ. Λιβιεράτος περιγράφει: “Η προετοιμασία δεν είναι επαρκής. Οι απεργιακές επιτροπές δεν έχουν συγκροτηθεί παντού και σε όλη την κλίμακα. Απεργιακές φρουρές δεν υπάρχουν. Και όμως, αυθόρμητα μέσα στα εργοστάσια, στα μαγαζιά, στις γειτονιές, έγινε μια τεράστια προετοιμασία. Ο ένας μετά τον άλλον, αυτοσχέδιες επιτροπές σχηματίζονται, απεργιακές φρουρές της στιγμής δημιουργούνται από αυτούς που βαδίζουν στους δρόμους, από άγνωστους μεταξύ τους εργάτες και η απεργία παίρνει σάρκα και οστά. Η συγκοινωνία έχει σχεδόν σταματήσει, αλλά χιλιάδες, πολλές χιλιάδες εργάτες κατεβαίνουν με τα πόδια στην πλατεία της Δημαρχίας όπου θα γίνει η συγκέντρωση...

Όταν τελειώνει η συγκέντρωση με το διάβασμα του ψηφίσματος, ακούγονται τα συνηθισμένα: 'διαλυθείτε ησύχως', 'Δημοκράτες να πάτε στα σπίτια σας' και το πιο γελοίο: 'Να φανούμε πολιτισμένοι'. Με ποιόν; Τον κύριο Τούμπα [σ.σ: υπουργός Δημόσιας Τάξης] που σκότωσε τον Σωτήρη και ματοκύλησε την Αθήνα; Οι εργάτες προχωράνε προς την Ομόνοια και από κει στην οδό Πανεπιστημίου, αδιαφορώντας για τις συνεχείς σειρές των 'εφόρων' που τους εκλιπαρούν να γυρίσουν πίσω. Αυτοί ήρθαν για να διαδηλώσουν τη θέλησή τους και όχι να μπαφιάσουν από λόγια στην πλατεία Δημοκρατίας. 

Εργατοθάλασσα

Μια τεράστια εργατοθάλασσα ανεβαίνει ορμητικά προς το Σύνταγμα με συνθήματα 'Δημοψήφισμα', 'Ο στρατός με τον λαό', 'Ο Σωτήρης Ζει', '1-1-4', 'Η Αυλή να μαντρωθεί'. Τα μαγαζιά κλείνουν, τα τελευταία μέσα συγκοινωνίας σταματάνε, τα ταξιά εξαφανίζονται, η απεργία επιβάλλεται. Η τεράστια διαδήλωση γίνεται η μεγαλύτερη και μαχητικότερη απεργιακή φρουρά που έχει δει μέχρι σήμερα η Ελλάδα”.

Στις 5 Αυγούστου καταρρέει η κυβέρνηση Νόβα, έχοντας αποτύχει να πάρει ψήφο εμπιστοσύνης από τη Βουλή. Τη διαδέχεται μια δεύτερη κυβέρνηση αποστατών με πρωθυπουργό τον Ηλία Τσιριμώκο. Ο Στρατής Τσίρκας περιγράφει: “Οι εφοπλιστές καταθέτανε νέες γενναίες εισφορές. Οι μεγαλοβιομήχανοι το ίδιο. Εκατομμύρια δολάρια κυκλοφορούσαν στο χρηματιστήριο της Βουλής”, προκειμένου να βρεθούν οι 20 ακόμα βουλευτές που χρειάζονταν για να παρθεί η ψήφος εμπιστοσύνης. Στις 28 Αυγούστου όμως αποτυγχάνει και αυτή. Οι διαδηλώσεις συνεχίζονταν, με χιλιάδες κόσμου να πολιορκούν κάθε μέρα τη βουλή, να παίρνουν στο κατόπι τους βουλευτές που ετοιμάζονταν να αποστατήσουν και να συγκρούονται σκληρά με την αστυνομία, πολλές φορές για ώρες. Την κατάρρευση της δεύτερης κυβέρνησης ακολουθούν διαδηλώσεις χαράς. Τα συλλαλητήρια και οι απεργίες των κλάδων συνεχίζονται για βδομάδες ακόμα. Στις 17 Σεπτέμβρη διορίστηκε νέα κυβέρνηση με επικεφαλής τον Σ. Στεφανόπουλο η οποία στις 24 Σεπτέμβρη κατάφερε να πάρει ψήφο εμπιστοσύνης χάρη σε νέες δωροδοκίες.

Η έκρηξη των Ιουλιανών χαρακτηρίστηκε “ο ελληνικός Μάης του ‘68” και ήταν πράγματι τα προεόρτια του παγκόσμιου ξεσηκωμού που θα ακολουθούσε τρία χρόνια αργότερα. Και δεν έπεσε από τον ουρανό: τη δεκαετία του '50 και του '60 ο ελληνικός καπιταλισμός βρίσκεται σε οικονομική άνθηση. Γεννιέται μια νέα μαζική εργατική τάξη με την είσοδο των αγροτών και των γυναικών στην βιομηχανική παραγωγή και τις υπηρεσίες. Εκατοντάδες χιλιάδες είναι και οι νέοι φοιτητές, το πανεπιστήμιο παύει να είναι προνόμιο των λίγων. Αυτή η εργατική τάξη και η νεολαία δεν κουβαλά το βάρος της ήττας της Αντίστασης, αντίθετα ήταν μέρος μιας εργατικής τάξης που παγκόσμια έδειχνε ότι βαδίζει προς την έκρηξη του '68. 

Οι ρίζες των Ιουλιανών βρίσκονται σε μια σειρά μάχες που δόθηκαν εκείνα τα χρόνια. Απεργίες των οικοδόμων, φοιτητικές διαδηλώσεις για “15% για την Παιδεία”, το κίνημα 1-1-4 για δημοκρατικές ελευθερίες, η κίνηση των “115 σωματείων” ενάντια στους διορισμένους από την Ασφάλεια ηγέτες των συνδικάτων, ο ξεσηκωμός μετά τη δολοφονία του Γρηγόρη Λαμπράκη το 1963. Στις εκλογές του 1958 η ΕΔΑ είχε φτάσει στο 24% και έγινε αξιωματική αντιπολίτευση, δέκα μόλις χρόνια μετά το τέλος του εμφυλίου που η άρχουσα τάξη νόμισε ότι είχε βάλει ταφόπλακα στην Αριστερά.

Στην πρωτοπορία του λαού που κατέβαινε στους δρόμους ήταν η εργατική τάξη, η οποία βρισκόταν μίλια μπροστά από την ηγεσία της Αριστεράς. Έβαζε στο στόχαστρο το Παλάτι,  ενώ η ΕΔΑ έξι μήνες μετά τα Ιουλιανά διακήρυττε ότι “δεν θέτει πολιτειακόν ζήτημα” -παρόλο που ήταν η μόνη δύναμη υπέρ της αβασίλευτης δημοκρατίας. 

Αυταπάτες

Μέσα στη φωτιά των Ιουλιανών η ΕΔΑ δεν αγκάλιασε τα προχωρήματα και δεν έδωσε προοπτική στους αγώνες. Η στάση της αυτή δεν ήταν ένα λάθος της στιγμής. Ήταν η συνέχεια μιας σειράς προσαρμογών. Η στρατηγική αυτή έχει τις ρίζες της ήδη στη δεκαετία του '30 και του '40, με επιλογές που οδηγούν την Αντίσταση σε ήττα.  Ακόμη και τον εκλογικό θρίαμβο της ΕΔΑ το 1958 τον χαράμισε η ηγεσία το 1964, αποσύροντας υποψηφίους για να βγουν βουλευτές της Ένωσης Κέντρου και πέφτοντας στο 11%. Συνέπεια αυτής της στρατηγικής δεν ήταν άλλη από τις αυταπάτες ότι η κυβέρνηση Κανελλόπουλου θα σταματούσε το πραξικόπημα της Χούντας τον Απρίλη του 1967.

Η Χούντα δεν κατάφερε να θάψει οριστικά τη δυναμική του κόσμου. Η ριζοσπαστικοποίηση ξαναβγήκε στην επόμενη μεγάλη έκρηξη, την εξέγερση του Πολυτεχνείου και τη Μεταπολίτευση. Τα Ιουλιανά τροφοδότησαν τη νέα πολιτικοποίηση. Αποτέλεσαν την πρώτη φορά που κομμάτια της αριστεράς ήρθαν ανοιχτά σε ρήξη με τον ρεφορμισμό. Έγιναν η αρχή του τέλους για τη Μοναρχία, που θα καταργηθεί το 1974. Ήταν σημείο καμπής για τον συνδικαλισμό,  τον οποίο θα διεκδικήσουν και θα πάρουν στα χέρια τους οι εργάτες με το κίνημα της Μεταπολίτευσης. Ήταν 70 ημέρες που έδειξαν ότι η άρχουσα τάξη είχε δίκιο να φοβάται τους εργάτες και τις εργάτριες.