Ιστορία
ΤΙ ΣΗΜΑΙΝΕΙ ΑΡΙΣΤΕΡΙΣΜΟΣ; O Mπορντίγκα και η «αποχή»

Το Μάη του 1919, με πρωτοβουλία του μπολσεβίκικου κόμματος, ιδρύθηκε η Τρίτη, Κομμουνιστική, Διεθνής. Η Διεθνής κάλεσε στη συσπείρωση γύρω από τη σημαία της όλων των δυνάμεων που πάλευαν ενάντια στον πόλεμο και τον καπιταλισμό και έρχονταν σε ρήξη με την υποκριτική και συμβιβαστική πολιτική της σοσιαλδημοκρατίας. Αρχικά, η ανταπόκριση ήταν μικρή. Σύντομα αυτό άλλαξε. Στα τέλη της χρονιάς και στις αρχές του 1920 στη Διεθνή στρέφονταν εκατομμύρια εργάτες στην «ανεπτυγμένη» Ευρώπη. 

Όμως, τι σήμαινε συγκεκριμένα ρήξη με τις υποκρισίες και τις προδοσίες της σοσιαλδημοκρατίας; Σε ποιες αρχές στρατηγικής και τακτικής έπρεπε να βασιστούν τα νέα, κομμουνιστικά κόμματα; Το ρεύμα που εκπροσωπούσε ο Αμαντέο Μπορντίγκα στην Ιταλία είχε μια πολύ συγκεκριμένη και πολύ λάθος απάντηση. 

Ο Αμαντέο Μπορντίγκα, γεννημένος το 1889, ήταν ένας χαρισματικός οργανωτής που είχε παίξει ηγετικό ρόλο στην αριστερή πτέρυγα του Ιταλικού Σοσιαλιστικού Κόμματος (PSI). Ο Μπορντίγκα ήταν ίσως ο πρώτος σοσιαλιστής στην προπολεμική δυτική Ευρώπη που δούλεψε συστηματικά για την οργάνωση μιας επαναστατικής τάσης μέσα στο σοσιαλιστικό κόμμα. 

Στροφή αριστερά

Το Ιταλικό Σοσιαλιστικό Κόμμα κινήθηκε με ταχύτητα φωτός προς τα αριστερά στη διάρκεια του πολέμου. Τον Οκτώβρη του 1919 στο συνέδριο της Μπολόνια ψήφισε με μεγάλη πλειοψηφία τη συμμετοχή του στη Κομμουνιστική Διεθνή. Στις βουλευτικές εκλογές του Νοέμβρη πήρε το ένα τρίτο των ψήφων. 

Ο Μπορντίγκα κι η τάση του επέμεναν ότι παρόλη την είσοδο στην Κομμουνιστική Διεθνή το PSI δεν ήταν επαναστατικό κόμμα. Είχαν δίκιο: οι διακηρύξεις ήταν επαναστατικές, όμως η πρακτική του κάθε άλλο παρά τέτοια ήταν. Οι ανοιχτοί ρεφορμιστές που μισούσαν τη Ρώσικη Επανάσταση συνέχιζαν να είναι θρονιασμένοι στην κοινοβουλευτική ομάδα και στη γραφειοκρατία των συνδικάτων. Όμως, ο Μπορντίγκα δεν απαιτούσε «απλά» το διώξιμό τους. 

Στις επιστολές προς την Κομιντέρν, η τάση του αυτό-ονομαζόταν «κομμουνιστική φράξια της αποχής». Ένα πραγματικό κομμουνιστικό κόμμα, υποστήριζαν, πρέπει να απέχει από τις εκλογές και το κοινοβούλιο, γιατί «η αστική δημοκρατία είναι το κύριο μέσο για τον αποπροσανατολισμό του εργατικού κινήματος». 

Η εφημερίδα της φράξιας του Μπορντίγκα λεγόταν «Ιλ Σοβιέτ». Όμως, για τον Μπορντίγκα τα «σοβιέτ» θα ήταν δημιουργήματα του κόμματος, μετά από την κατάληψη της εξουσίας. Με βάση αυτή τη λογική, απέρριπτε τα εργατικά συμβούλια, που μια άλλη ομαδοποίηση της αριστεράς του PSI είχε βάλει στο κέντρο της προσοχής της: το «Ordine Nuovo» του Αντόνιο Γκράμσι στο Τορίνο, είχε γίνει η εφημερίδα των συμβουλίων που βρέθηκαν στη πρώτη γραμμή των μαχών της «κόκκινης διετίας» στην Ιταλία το 1919-1920. 

Για το “Ordine Nuovo” τα εργοστασιακά συμβούλια ήταν τα προπλάσματα σοβιέτ, η γέφυρα ανάμεσα στους αγώνες του σήμερα με την εργατική εξουσία του αύριο. Για τον Μπορντίγκα επρόκειτο για «απλά» εργοστασιακά συμβούλια που ασχολιόνταν με «θέματα που αφορούσαν το εργοστάσιο», ενώ το ζήτημα ήταν η επαναστατική κατάληψη της εξουσίας. «Να καταλάβουμε το εργοστάσιο ή την εξουσία;» ήταν ο τίτλος ενός άρθρου στο «Ιλ Σοβιέτ» το Φλεβάρη του 1920. Σημερινές απόψεις που απορρίπτουν το σύνθημα του εργατικού ελέγχου ως «ρεφορμιστικό, στα πλαίσια του υπάρχοντος συστήματος» θυμίζουν τις θέσεις του Μπορντίγκα. 

Στη βάση αυτών των απόψεων υπήρχε μια συνολικότερη αντίληψη για τη σχέση του κόμματος με την τάξη. Το κόμμα ήταν ο δάσκαλος, το υποκείμενο κι η τάξη ο μαθητής, το αντικείμενο. Σε ένα κείμενό του το Μάρτη του 1921, ο Μπορντίγκα δήλωνε για παράδειγμα ότι χωρίς τη συγκρότηση του επαναστατικού κόμματος των «ξεκάθαρων», δεν μπορούμε να μιλάμε καν για ύπαρξη μιας εργατικής τάξης. 

Τον Γενάρη του 1921 η επαναστατική αριστερά αποχώρησε από το συνέδριο του PSI στο Λιβόρνο και ίδρυσε το Κομμουνιστικό Κόμμα στην Ιταλία. Η «κόκκινη διετία» είχε καταλήξει σε ήττα, με ευθύνη της ηγεσίας του PSI, και το κίνημα υποχωρούσε ραγδαία. Η ίδια η διάσπαση του Λιβόρνο έγινε με άτσαλο τρόπο. Χιλιάδες εργάτες που πίστευαν στην Κομιντέρν παρέμειναν στο PSI. Αυτό που χρειαζόταν, ήταν ένα κομμουνιστικό κόμμα που θα μπορούσε να ενώσει στη κοινή δράση, και να κερδίσει την εργατική τάξη στην προοπτική του. 

Όμως στο κομμουνιστικό κόμμα κυριαρχούσε ο Μπορντίγκα κι οι υποστηρικτές του. Η κοινή δράση με τις ρεφορμιστές οργανώσεις –το ενιαίο μέτωπο- ήταν ανάθεμα για αυτούς. Ηταν η περίοδος που οι φασίστες του Μουσολίνι περνούσαν στην επίθεση. Για τον Μπορντίγκα, όμως, η πάλη ενάντια στη φασιστική απειλή δεν είχε ιδιαίτερο νόημα. Ο φασισμός, υποστήριζε, είναι απλά μια άλλη μορφή της δικτατορίας της αστικής τάξης. Μ’ αυτή τη λογική, όταν οι εργάτες σε μια σειρά πόλεις συγκρότησαν μονάδες αυτοάμυνας, τους Arditi del Popolo, το κομμουνιστικό κόμμα, προσπάθησε να οργανώσει τους δικούς του, «ταξικούς» και «πλήρως αυτόνομους από την αστική πολιτική» σχηματισμούς. 

Χρειάστηκε μια έντονη εσωκομματική πάλη για να κατανικηθούν αυτές οι απόψεις. Η ανάληψη της ηγεσίας του κόμματος από τον Γκράμσι το 1924 σηματοδοτεί αυτή τη στροφή. Όμως, πια ήταν αργά, ο φασισμός εδραιωνόταν για τα καλά στην εξουσία.