Επίσκεψη στη Μακρόνησο

26 Μάη 2013: Οι “Ρωμιοσύνη” τραγουδάνε στο Μακρονήσι

“Τρία μεγάλα γράμματα

Γραμμένα μ' ασβέστη

στη ραχοκοκαλιά της Μακρόνησος

Α' Τάγμα

Β' Τάγμα

Γ' Τάγμα

Α. Β. Γ.

Τα συρματοπλέγματα,

Τα φυλάκια μαύρα μεσ' στη νύχτα,

Κι οι φωνές απ' τα φυλάκια μαύρες.”

Απήγγειλε ο ηθοποιός Βασίλης Κολοβός από τον “Πέτρινο Χρόνο” του Γιάννη Ρίτσου, γραμμένο πάνω στην Μακρόνησο: “Μια και μάθαμε, σύντροφοι, να πεθαίνουμε, μάθαμε και να ζούμε, σύντροφοι. Η Λευτεριά είναι κοντά”

Ήταν η αρχή της μικρής αλλά τόσο συγκινητικής τελετής μπροστά από το μνημείο του “Αγωνιστή-Δεσμώτη, Μακρονησιώτη” την Κυριακή 26/3 πάνω στον ξερό βράχο της Μακρονήσου. 800 περίπου άνθρωποι βρέθηκαν στο Λαύριο γεμίζοντας το καράβι που θα έδενε στο μαρτυρικό νησί για την ετήσια εκδήλωση της Πανελλήνιας Ένωσης Κρατουμένων Αγωνιστών Μακρονήσου (ΠΕΚΑΜ).

Βουβό το πλήθος, όσο κρατούσε η τελετή, άκουγε τις διηγήσεις και τις μαρτυρίες. Αγωνιστές και αγωνίστριες της αντίστασης και του εμφύλιου συγκινημένοι λένε δυο λόγια, δυο στίχους, έναν χαιρετισμό. Μεταξύ τους και η Κατίνα Σηφακάκη που είχε περάσει από το ειδικό σχολείο αναμόρφωσης γυναικών Μακρονήσου, και που παρά τα 97 χρόνια της ανέβηκε μέχρι τον βράχο του μνημείου. “Δεν θα μπορούσα να μην έρθω”. “Παρών”, είναι και η φωνή που ακούγεται από όλους για κάθε όνομα στο προσκλητήριο των νεκρών της Μακρονήσου.

Αμέσως μετά ξεκινάει η περιήγηση στις λιγοστές εγκαταστάσεις που έχουν απομείνει. Η κατεστραμμένη εκκλησία, κάποια φυλάκια, και φυσικά το τεράστιο κτήριο των φούρνων που αποκαταστάθηκε μερικώς την δεκαετία του ’90. Η μικρή έκθεση με φωτογραφίες, σημειώσεις και γράμματα, ποιήματα και χάρτες του νησιού δίνουν την δυνατότητα στον επισκέπτη να περιηγηθεί στις φριχτές μνήμες, τα “πειράματα αναμόρφωσης” και το “μεγάλο εθνικό έργο”, όπως για δεκαετίες διαλαλούσαν οι κρατούντες, που συντελέσθηκαν πάνω στο κολαστήριο της Μακρονήσου.

Η Μακρόνησος ανοίγει τον Φλεβάρη του 1947 για να λειτουργήσει για την “εξυγίανση” του στρατού από τους “εθνικώς ύποπτους” στρατεύσιμους. “Η τεράστια πλειοψηφία της νεολαίας, πάνω από 600.000 νέοι και νέες σε όλη την ελλάδα είτε ήταν γραμμένοι, είτε επηρεάζονταν από την ΕΠΟΝ, την νεολαία του ΕΑΜ”, θα εξηγήσει μιλώντας στην Ε.Α. ο Κώστας Μαραγκουδάκης, στα 88 του σήμερα, κρατούμενος στην Μακρόνησο από το 1948 και μάλιστα για ένα χρόνο στην απομόνωση, “το συρματόπλεγμα”. “Μας έφερναν εδώ για να “σπάσουμε”, να υπογράψουμε την δήλωση και μετά να μας μεταθέσουν ξανά στην πρώτη γραμμή του εμφυλίου”.

Έγκλημα

Είναι ακριβώς εκείνη η περίοδος που γίνεται ένα από τα μεγαλύτερα άγνωστα εγκλήματα της Μακρονήσου. Η προσχεδιασμένη επιχείρηση “εξέγερσης”, τέλη Φλεβάρη του 1948, οδηγεί την 1η Μάρτη σε φρικτά βασανιστήρια και την εν ψυχρώ δολοφονία πάνω από 330 εξόριστων που μετά τους τύλιξαν με συρματοπλέγματα και τους έσυραν με καϊκι στην θάλασσα.

Υποδιοικητής της Μακρονήσου εκείνη την περίοδο είναι ο μετέπειτα δικτάτορας Ιωαννίδης ο οποίος λαμβάνει και τα προσωπικά συγχαρητήρια του Αμερικανού στρατηγού Βαν Φλητ για τον “αναμορφωτικό” του ρόλο. “Πάτησα το πόδι μου στο νησί τα ξημερώματα της 1ης Μάρτη. Όπως άρχιζε να φωτίζει καταλάβαμε πως όλες αυτές οι εκατοντάδες σκιές δεν ήταν πέτρες, ήταν νεκρά ανθρώπινα κορμιά. Μας ανάγκασαν να τα στοιβάξουμε μέσα σε ένα μεγάλο συρματόπλεγμα. Λίγο αργότερα έδεσαν το συρματόπλεγμα με σκοινιά πίσω από το ίδιο καϊκι που μας έφερε. Είδαμε το καϊκι να απομακρύνεται σέρνοντας μαζί του το μαρτυρικό φορτίο. Τους πέταξαν στην θάλασσα. Για δεκαετίες δεν υπήρχαν στοιχεία για το περιστατικό. Είναι ένα από τα μεγαλύτερα ομαδικά εγκλήματα της Μακρονήσου που κανένας δεν τιμωρήθηκε ποτέ”, τόνισε στην ομιλία του ο Σωτήρης Κρανιάς.

Το 1949 μεταφέρονται στην Μακρόνησο και οι Πολιτικοί Εξόριστοι που κρατούνταν στα νησιά Ικαρία, Αη Στράτη και Λήμνο με στόχο την ιδεολογική τους υποταγή. Έτσι σχηματίζεται το μεγαλύτερο στρατόπεδο του εμφύλιου πολέμου και αριθμεί γύρω στα 10.000 άτομα. Την επόμενη δεκαετία θα φτάσει ακόμα και τα 20.000.

Για την παραμονή τους εκεί οργανώθηκαν σταδιακά στρατόπεδα και χτίστηκαν από τους ίδιους τους κρατούμενους δεκάδες κτήρια. Η εικόνα των κρατουμένων να κουβαλάνε πέτρες και οικοδομικά υλικά είναι συνώνυμη της αναμόρφωσης στο κολαστήριο της Μακρονήσου. Αυτό αποτυπώνει και το επιβλητικό μνημείο του “Αγωνιστή-δεσμώτη Μακρονησιώτη”.

Η περιήγηση μνήμης ολοκληρώνεται με την κεντρική συναυλία από τους “Ρωμιοσύνη” μπροστά στον πρώην χώρο αναφοράς του στρατοπέδου. “Για μας είναι ένας ιερός φόρος τιμής στους αγωνιστές που πέρασαν από εδώ. Με τραγούδια και ποίηση που γράφτηκε από ανθρώπους που πέρασαν από το κολαστήριο της Μακρονήσου θέλουμε να υπογραμμίσουμε, σε αυτές τις δύσκολες περιόδους, πως δεν πρέπει να ξεχνάμε τους τόπους μαρτυρίας. Αυτοί που σήμερα εξισώνουν τις ιστορικές περιόδους, που μιλάνε για τα δύο άκρα, γενικόλογα ενάντια στη βία, θέλουν να μας κάνουν να ξεχάσουμε πως σε αυτή τη χώρα η βία ήταν και είναι προνόμιο των κρατούντων, της δεξιάς”, θα πει στην Ε.Α. ο Τεό Λαζάρου, συντονιστής και μαέστρος της Ρωμιοσύνη. “Είναι μια από τις σημαντικότερες στιγμές του συγκροτήματός μας. Τις πιο ουσιαστικές, τις πιο φορτισμένες. Να τραγουδάς εκεί από όπου επηρεάστηκαν ή και γεννήθηκαν κάποια από τα μεγαλύτερα έργα τέχνη, μουσικής και λογοτεχνίας, αυτής της χώρας”.

Η μουσική των “Ρωμιοσύνη” αποκτάει απελευθερωτική σημασία. Μετά από την κατανυκτική περιήγηση ο κόσμος πλέον ξεσπάει με Θεοδωράκη, με Μαρκόπουλο, με Ξυλούρη. Χειροκροτήματα, τραγούδι, χορός, συνθήματα. “Ούτε σε ξερονήσια, ούτε σε φυλακές, ποτέ τους δεν λυγίσανε οι κομμουνιστές”. Μια εξαγνιστική εμπειρία, προσκύνημα σε έναν τόπο ιερό που οι μνήμες προκαλούν αυτή τη βαθιά οργή, αλλά και είναι ολοφώτιστες με αξιοπρέπεια και αντίσταση, είναι όλα αυτά που σε κάνουν να φωνάξεις: Ποτέ Ξανά!