Ο ΡΟΥΣΣΟΣ ΒΡΑΝΑΣ ΣΤΑ «ΝΕΑ» ΘΥΜΙΣΕ ΤΙΣ ΜΕΓΑΛΕΣ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΕΙΣ: Η κοινωνία αλλάζει με επαναστάσεις

Το αφιέρωμα ξεκινά από την επανάσταση του Κρόμγουελ στην Αγγλία και συνεχίζει με τον Πόλεμο της Ανεξαρτησίας των ΗΠΑ, που οδήγησε την 4η Ιουλίου 1776, στην Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας. Ακολουθεί η Γαλλική Επανάσταση και ο ξεσηκωμός του λαού του Παρισιού, που κατήργησε τη μοναρχία στη Γαλλία. Ακολουθεί η Ρώσικη Επανάσταση, από την πρώτη εξέγερση της εργατικής τάξης το 1905 μέχρι την επανάσταση τον Φλεβάρη του ´17 που έδιωξε τον Τσάρο και την κατάληψη των χειμερινών ανακτόρων από τους μπολσεβίκους τον Οκτώβρη. Συνεχίζει με την Κινέζικη Επανάσταση, τον Μάη του ´68 στη Γαλλία, την Πορτογαλική Επανάσταση του 1974, την Ιρανική Επανάσταση του ´79, την Ανοιξη της Πράγας το 1968.

Ολα τα άρθρα έχουν έναν κοινό παρανομαστή. Οταν οι από κάτω βγαίνουν στο προσκήνιο μπορούν να γκρεμίζουν καθεστώτα που έμοιαζαν στέραια και παντοδύναμα. Ξαναδιαβάζοντας κανείς την παγκόσμια ιστορία των απλών ανθρώπων, δεν μπορεί παρά να διαπιστώσει ότι η ιστορία αλλάζει με επαναστάσεις.

Πριν από ένα μήνα ο Γ. Παπανδρέου σε συνέντευξή του σε αμερικανική εφημερίδα αναφέρθηκε στον «τέταρτο δρόμο» για το σοσιαλισμό. Το σκεπτικό του ήταν ότι ο «τρίτος δρόμος», της δεκαετίας του ´90 απέτυχε γιατί «έδειξε τυφλή εμπιστοσύνη στην ικανότητα της αγοράς να αυτορυθμίζεται». Πριν από αυτόν, ο δεύτερος ήταν ο δρόμος της σοσιαλδημοκρατίας που πρέσβευε την ειρηνική μετάβαση στο σοσιαλισμό με μεταρρυθμίσεις. Όλες αυτές οι παραλλαγές του ρεφορμισμού παίρνουν σαν δεδομένο ότι ο πρώτος δρόμος, αυτός της επανάστασης, είναι ξεπερασμένος και αποτυχημένος.

Σήμερα η εμπειρία εκατομμυρίων ανθρώπων σε όλο τον πλανήτη που βλέπουν ότι ο καπιταλισμός μέσα στην κρίση του ισοπεδώνει όλες τις ιστορικές κατακτήσεις του τελευταίου ενάμιση αιώνα, τη στιγμή που μια μικρή μειοψηφία συγκεντρώνει τεράστια κέρδη, οδηγεί ξανά στην αναζήτηση εναλλακτικής λύσης. Ταυτόχρονα είναι κοινή εμπειρία ότι αυτό το σύστημα δεν είναι μόνο άδικο αλλά είναι τρελό και παράλογο. Είναι το πρώτο σύστημα στην ιστορία της ανθρωπότητας που μπορεί να προκαλέσει στρατιές ανέργων, πεινασμένων, αστέγων όχι επειδή δεν μπορεί να καλύψει τις ανάγκες τους, αλλά επειδή ακριβώς παράγει υπερβολικό πλούτο.

Απέναντι σε αυτόν τον παραλογισμό και την αδικία, οι απαντήσεις που έχουν να δώσουν οι επαναστάτες είναι ζωτικής σημασίας για το μέλλον της ίδια της κοινωνίας, της ίδιας της ζωής. Για να τις βρούμε χρειάζεται να ανατρέξουμε στον Μαρξ, τον Ένγκελς, τον Λένιν, τον Τρότσκι, τη Ρόζα Λούξεμπουργκ και σε όλους τους μεγάλους επαναστάτες που έδωσαν την ιδεολογική και οργανωτική μάχη για να κερδίσουν την πλειοψηφία της εργατικής τάξης στην προοπτική της επανάστασης και του σοσιαλισμού από τα κάτω.

«Η ιστορία όλων των κοινωνιών είναι ιστορία ταξικών αγώνων. Ελεύθερος και δούλος, πατρίκιος και πληβείος, βαρόνος και δουλοπάροικος, μάστορας και κάλφας, με μία λέξη, καταπιεστής και καταπιεζόμενος, βρίσκονται σε ακατάπαυστη αντίθεση μεταξύ τους, έκαναν αδιάκοπο αγώνα, πότε καλυμμένο, πότε ανοιχτό, έναν αγώνα που τελείωνε κάθε φορά με έναν επαναστατικό μετασχηματισμό ολόκληρης της κοινωνίας ή με την από κοινού καταστροφή των τάξεων που αγωνίζονταν». Η εισαγωγή του Κομμουνιστικού Μανιφέστου που έγραψαν το 1848 ο Μαρξ και ο Ένγκελς, εξηγεί ότι η επανάσταση ήταν πάντα ο τρόπος εξέλιξης της ιστορίας, από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα.

Στην αρχαιότητα η καταπιεζόμενη τάξη, οι δούλοι, ήταν υποχρεωμένοι να δουλεύουν αδιάκοπα, ενώ τον πλούτο τον έπαιρνε όλο το αφεντικό τους που τους έδινε φαγητό και στέγη για να επιβιώσουνε. Από την αρχαιότητα περάσαμε στην περίοδο της φεουδαρχίας όπου ο φεουδάρχης ήταν αναγκασμένος να περιοριστεί παίρνοντας τη μισή σοδειά από τον κολίγο. Να αφήνει την οικογένεια του κολίγου να δουλεύει τρεις μέρες στα δικά του κτήματα και τρεις μέρες στα κτήματα του αφέντη και την έβδομη να πηγαίνει στην εκκλησία.

Από την κατάσταση αυτή της φεουδαρχίας, περάσαμε στο σύγχρονο καπιταλισμό, όπου η εργατική τάξη δουλεύει οκτάωρο και απ´ αυτό 2-3 ώρες δουλεύει για να βγάλει το μεροκάματό της και τις υπόλοιπες 5-6 ώρες τις δουλεύει για το αφεντικό. Αυτή η εξέλιξη δεν ήρθε με μεταρρυθμίσεις και με νόμους. Ηρθε μέσα από την πάλη των τάξεων, μέσα από τη σύγκρουση ανάμεσα σε αυτούς που είναι τα αντικείμενα της εκμετάλλευσης και σ´ αυτούς που είναι οι αφέντες της εκμετάλλευσης.

Αυτή η ιστορία της πάλης των τάξεων δεν προχώρησε σταδιακά, δεν προχώρησε γραμμικά, αλλά με μεγάλες επαναστάσεις. Εχουμε βρεθεί στη θέση να πρέπει εμείς να θυμίζουμε στους αστούς ότι ο καπιταλισμός είναι παιδί της μεγάλης γαλλικής επανάστασης και ακόμη πιο πίσω της αγγλικής και της ολλανδικής επανάστασης.

Πώς πρωτοδιεκδίκησαν οι αστοί το δικαίωμά τους να συσσωρεύουν πλούτη για να τα επενδύουν όπου αυτοί θέλουν και όχι για να πηγαίνουν στα θησαυροφυλάκια των βασιλιάδων; Μα, με την επανάσταση των Ολλανδών στη Φλάνδρα στα τέλη του 16ου αιώνα ενάντια στους ισπανούς αυτοκράτορες.

«Δύο διαφορετικά πράγματα»

Πώς επέβαλαν το κοινοβούλιο για να ακούγεται και η φωνή των δικών τους συμφερόντων; Επρεπε να αποκεφαλίσουν τον Κάρολο τον Α´ στην αγγλική επανάσταση του 1649 για να τα καταφέρουν. Οι εξεγερμένοι Άγγλοι τον άκουσαν αμετανόητο να εκφωνεί τον τελευταίο του λόγο μπροστά στο δήμιο: «Ελευθερία για τους απλούς ανθρώπους είναι να έχουν μια κυβέρνηση, αλλά όχι να έχουν μερίδιο της κυβέρνησης. Δεν τους αρμόζει κάτι τέτοιο. Υπήκοος και άρχοντας είναι δύο εντελώς διαφορετικά πράγματα».

Και τελικά, πώς κέρδισαν οι αστοί τη δύναμη να κυβερνάνε χωρίς να ρωτάνε παπάδες και ευγενείς; Αν ο λαός του Παρισιού δεν είχε ξεσηκωθεί το 1789, αν δεν είχε γκρεμίσει τις φυλακές της Βαστίλης, δεν θα είχαν σπάσει τα δεσμά του Μεσαίωνα. Ο ευρωπαϊκός καπιταλισμός κατάφερε να κάνει τα πρώτα του σταθερά βήματα αφού είχαν πρώτα πέσει τα κεφάλια του Λουδοβίκου του ΙΣΤ´ και της Μαρίας Αντουανέτας.

Οι αστικές επαναστάσεις ήταν μια βλασφημία στην εποχή τους. Ηταν ξεσηκωμός ενάντια στον «φυσικό ανώτερο», σ´ αυτόν που είχε πάρει εντολή απ´τον ίδιο το Θεό να σε κυβερνάει. Στρέφονται ενάντια στην παλιά σταθερή κοινωνία και τους αξιοσέβαστους θεσμούς της. Κι όμως τα πράγματα είχαν φτάσει στο σημείο όπου οι παλιοί θεσμοί δεν προκαλούσαν πλέον σταθερότητα, αλλά σαπίλα. Κάποιος έπρεπε να πάρει την πρωτοβουλία να τους τσακίσει. Οι αστικές επαναστάσεις έκαναν ακριβώς αυτό και κατάφεραν να απελευθερώσουν τεράστιες δυνάμεις για την ανάπτυξη της γνώσης, της τεχνικής και της παραγωγής. Η πολιτική και η εξουσία δεν θα καθοριζόταν πλέον από το «τι θέλει ο Θεός», αλλά από το τι συμφέρει. Στη θέση της μεταφυσικής ερχόταν να καθίσει η Λογική. Τη μάχη όμως δεν την κέρδισε η Λογική με τα όπλα της, αλλά οι άνθρωποι που πήραν τα όπλα και ανέτρεψαν με επανάσταση ένα παλιό καθεστώς το οποίο έδινε μέχρι τέλους μάχη για την επιβίωσή του.

Οι αστικές επαναστάσεις έβαλαν τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι κυβερνιούνται στον έλεγχο του ορθού λόγου. Αντίθετα όμως, άφησαν τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι παράγουν τα προς το ζην στο έλεος του ανορθολογισμού. Το κέρδος είναι η κινητήρια δύναμη του καπιταλισμού και όχι η κάλυψη των αναγκών μας. Σαν άλλος Κάρολος της Αγγλίας, το κεφάλαιο σήμερα μας λέει: «Εγώ είμαι ο ηγεμόνας και εσείς είστε υπήκοοι. Είμαστε δυο πράγματα εντελώς διαφορετικά». Γι´αυτό είναι στην ημερήσια διάταξη μια καινούργια επανάσταση η οποία θα βάλει λογική στον τρόπο με τον οποίο αποφασίζουμε τι και πώς παράγουμε. Χρειαζόμαστε μια σοσιαλιστική επανάσταση για να περάσουμε σε μια κοινωνία όπου πια δεν θα έχουμε ανάγκη να δουλεύουμε για κανένα αφεντικό αλλά η εργασία θα είναι δημιουργική διαδικασία που θα την κάνουμε όλη για το καλό του συνόλου του οποίου αποτελούμε αναπόσπαστο κομμάτι του.

Θέλουμε μια κοινωνία όπου οι εργάτες θα έχουν τον έλεγχο αυτών που παράγουν και θα σχεδιάζουν δημοκρατικά την κοινωνία με στόχο να καλύψουν τις ανάγκες του καθενός. Θέλουμε μία κοινωνία χωρίς πόλεμο, φτώχεια και καταπίεση.

Μήπως όμως οι άνθρωποι είναι ανίκανοι, για κάτι τέτοιο; Αυτό είναι ένα επιχείρημα που έρχεται συχνά από την απέναντι μεριά.

Αυτό που μας διδάσκει η ιστορία των επαναστάσεων είναι ότι τις επαναστάσεις δεν τις κάνουν έτοιμοι επαναστάτες. Η ίδια η εμπειρία της επανάστασης μεταμορφώνει τους ανθρώπους και τους κάνει ικανούς να δουν τη ζωή τους και τον κόσμο εντελώς διαφορετικά. Οπως θύμισε ο Ρούσσος Βρανάς για την αγγλική επανάσταση: «Tα μέλη του Κοινοβουλίου που συγκεντρώθηκαν στο Λονδίνο την 3η Νοεμβρίου του 1640 είχαν σκοπό να περιορίσουν τις υπερεξουσίες του βασιλιά. Σίγουρα δεν φαντάζονταν πως η πρωτοβουλία τους θα κατέληγε στην εκτέλεσή του εννέα χρόνια αργότερα.» Και σίγουρα οι γάλλοι επαναστάτες του 18ου αιώνα ούτε καν φαντάζονταν ότι συμμετείχαν σε μια διαδικασία που θα άλλαζε την όψη του πλανήτη. Οι Ρώσοι εργάτες το 1905 ξεκίνησαν την επανάσταση κρατώντας εικόνες του Χριστού και της Παναγίας, παρακαλώντας τον Τσάρο να τους ακούσει. Λίγο αργότερα εξέλεξαν έναν Εβραίο, τον Λέον Τρότσκι στην ηγεσία του Σοβιέτ της Πετρούπολης, ενός πρωτοπόρου οργάνου εργατικής δημοκρατίας.

Στο προσκήνιο

Οι επαναστάσεις δεν είναι στρατιωτικές επιχειρήσεις που εξελίσσονται σε μια-δυο νύχτες. Είναι διαδικασίες που κρατούν μήνες, ίσως και χρόνια. Και μέσα σε αυτήν την περίοδο ανθίζουν οι ιδέες, οι συζητήσεις και οι αντιπαραθέσεις. Οι απλοί άνθρωποι έρχονται στο προσκήνιο της ιστορίας και βλέπουν τον εαυτό τους για πρώτη φορά ως πρωταγωνιστή, όχι σαν καταναλωτή και σαν θεατή.

Είτε κοιτάξουμε το Μάη του ´68, είτε την πορτογαλική επανάσταση, ή το Ιράν του ´79, θα δούμε μια έκρηξη εκδόσεων, περιοδικών και βιβλίων, μανιφέστα, συνελεύσεις, καλλιτεχνικά ρεύματα, καινούργιες οργανώσεις να γεννιούνται και παλιές να μαζικοποιούνται.

Οι ιδέες των ανθρώπων δεν πέφτουν απ´ τον ουρανό και θα ήταν παράλογο να πει κανείς ότι μπορούν να αλλάξουν μέσα σε μια μέρα. Εξίσου παράλογο όμως είναι να νομίζει κανείς ότι οι ιδέες είναι αμετακίνητες, λες και δεν εξαρτώνται από το τι πραγματικά συμβαίνει γύρω μας. Οσοι θέλουν να μας πείσουν ότι οι ιδέες είναι αιώνιες και συντηρητικές, μάλλον δεν ξέρουν ότι για τους περισσότερους ανθρώπους το εκκρεμές των ιδεών κινείται διαρκώς, λεπτό το λεπτό. Αλληλεγγύη με το συνάδελφο ή σεβασμός στο αφεντικό; Να κατέβω στην απεργία ή μήπως χάσω το μεροκάματο; Για κάποιους το εκκρεμές είναι συνέχεια κολλημένο στη λάθος μεριά, για κάποιους άλλους συνήθως γέρνει στη σωστή. Αλλά για τους περισσότερους δεν σταματάει να κινείται.

Οπως τόνισε ο Ιταλός επαναστάτης Αντόνιο Γκράμσι, οι άνθρωποι μπορεί να έχουν αντιφατικές ιδέες μέσα στο μυαλό τους, κάποιες να προέρχονται από την υπάρχουσα κοινωνία, και κάποιες να προέρχονται από τον αγώνα ενάντια σ´ αυτή την κοινωνία.

Οι ιδέες μπορούν να αλλάξουν όταν οι εργάτες παλεύουν και αμφισβητούν τις δομές και τις αδικίες του καπιταλισμού. Αρχίζουν να έχουν διαφορετικές εμπειρίες που αλλάζουν τις ιδέες που πριν θεωρούσαν σαν δεδομένες. Μέσα από τους αγώνες ο κόσμος αρχίζει να βλέπει τους άλλους εργάτες ως συμμάχους αντί σαν ανταγωνιστές ή σαν εχθρούς εξ αιτίας της καταγωγής τους, του φύλου τους το χρώμα του δέρματός τους. Και το πιο σημαντικό ότι παλεύοντας αρχίζουν να συνειδητοποιούν τη δικιά τους δύναμη.

Άνθρωποι που ποτέ δεν είχαν σκεφτεί ότι θα μπορούσαν να μιλήσουν δημόσια ανακαλύπτουν ότι μπορούν να το κάνουν. Άνθρωποι που ποτέ άλλοτε δεν είχαν τολμήσει να αμφισβητήσουν τη δύναμη του αφεντικού πρωτοστατούν σε καταλήψεις, σε περιφρουρήσεις, σε απεργίες.

Στην Ελλάδα είχαμε ειδικά τους τελευταίους μήνες ένα τεράστιο κίνημα ενάντια στα μέτρα της τρόικας και του ΔΝΤ που άρχισε να βάζει σε εφαρμογή η κυβέρνηση του ΠΑΣΟΚ. Μέσα από αυτές τις μάχες οι ιδέες χρόνων μεταβάλλονται, καθώς εκατομμύρια άνθρωποι απεργούν και αντιστέκονται ενάντια στην κυβέρνηση που είχαν ψηφίσει πριν ένα χρόνο.

Σήμερα βρισκόμαστε σε μία περίοδο όπου η οικονομική κρίση βαθαίνει και η αντίσταση δυναμώνει. Το ίδιο το σύστημα μέσα στην κρίση του στρέφει τους απλούς ανθρώπους στο να έχουν τις εμπειρίες εκείνες που βάζουν σε αμφισβήτηση τις κυρίαρχες ιδέες, δημιουργεί αυτό που λέμε τη νέα ριζοσπαστικοποίηση. Γι αυτό το λόγο η οικονομική κρίση γεννά την πολιτική και κοινωνική κρίση. Όπως έλεγε ο Λένιν επανάσταση σημαίνει μία διαδικασία όπου «...οι από πάνω δεν μπορούν να κυβερνήσουν πια, όπως κυβερνούσαν παλιά και οι από κάτω δεν θέλουν πια να κυβερνιόνται όπως κυβερνιόντουσαν παλιά».

Μειοψηφία

Αυτή η διαδικασία έχει να αντιμετωπίσει πολλά ιδεολογικά εμπόδια αλλά και ταυτόχρονα μία σειρά από μηχανισμούς καταστολής. Δυστυχώς για να γίνει μία επιτυχημένη επανάσταση δεν είναι απλά θέμα σωστών ιδεών που κοντράρουν τις ιδέες ότι δεν μπορούν να γίνουν ριζοσπαστικές αλλαγές στην κοινωνία, αλλά χρειάζεται να νικήσεις τη δύναμη του κράτους των καπιταλιστών. Όμως οι μηχανισμοί καταστολής του κράτους είναι μία μειοψηφία μπροστά στην εργατική τάξη. Όσο καλύτερα οργανωθούν οι εργάτες τόσο λιγότερο βίαιοι χρειάζεται να είναι απέναντι τους.

Ο ρόλος του επαναστατικού κόμματος είναι πολύ σημαντικός σε όλη αυτή την εξέλιξη. Αν έχει μέλη που βρίσκονται σε κάθε μέρος της μάχης, μέλη που να τα εκτιμούν όσοι κοίταζαν προς τους ρεφορμιστές μέχρι πριν, μπορεί να ασκήσει επιρροή στα γεγονότα. Όμως, μια τέτοια επαναστατική οργάνωση δεν μπορεί να φτάσει σ´ αυτή τη θέση, εκτός αν, πολύ πριν, όταν οι διαφορές στις ιδέες μοιάζουν λιγότερο σημαντικές, κάνει τα πάντα για να κερδίσει ακτιβιστές στην καθαρή κατανόηση για το πώς λειτουργεί το σύστημα και πώς πρέπει να το παλέψουμε.

Ο Τρότσκι έγραφε « Η εργατική τάξη και όχι το κόμμα κάνει την επανάσταση, αλλά το κόμμα καθοδηγεί την εργατική τάξη». Χωρίς οργάνωση η ενέργεια των μαζών εξατμίζεται σαν τον ατμό που δεν κατευθύνεται σε ένα πιστόνι. Αλλά παρόλα αυτά αυτό που κινεί τα πράγματα είναι ο ατμός και όχι το πιστόνι.

Σήμερα ο ατμός της εργατικής τάξης στην Ελλάδα είναι τόσο δυνατός που στέλνει μήνυμα ελπίδας ότι η βαρβαρότητα που φέρνει η οικονομική κρίση δεν είναι μονόδρομός και έχει φέρει ξανά στην επικαιρότητα τον Μαρξ και τις απαντήσεις που έχει να δώσει απέναντι στην κρίση του καπιταλισμού. Αυτές οι εξελίξεις βάζουν το καθήκον στην αντικαπιταλιστική αριστερά του σήμερα όχι μόνο να τις εξηγήσει με απλό και κατανοητό τρόπο στον κόσμο που ξεσηκώνεται και ριζοσπατικοποιεί τις ιδέες του αλλά και να οργανώσει τις σημερινές μάχες κάνοντας τις εμπειρίες τις νίκης κυρίαρχες και φέρνοντας την επαναστατική διαδικασία ακόμα πιο κοντά.

Διαβάστε επίσης

Το διάβασμα της ιστορίας των επαναστάσεων, δεν είναι μόνο εντυπωσιακό αλλά και πολύτιμη πηγή έμπνευσης που δείχνει με συγκεκριμένο τρόπο πώς αλλάζει η ιστορία.

Το 1850 ο Ενγκελς γράφει για τον «Πόλεμο των Χωρικών» στη Γερμανία, ένα βιβλίο για την μαζικότερη λαϊκή εξέγερση στην Ευρώπη πριν από την Γαλλική Επανάσταση, που έγινε το 1525. Ο Πόλεμος των Χωρικών ήταν μια εξέγερση δουλοπάροικων και ευγενών κατά της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Πήραν μέρος 300.000 άνθρωποι, ξεκινώντας την εξέγερση ενάντια στη φεουδαρχία, αλλά εξελίχτηκε σε πόλεμο ενάντια σε κάθε θεσμική εξουσία.

Στο «Ταξικοί Αγώνες στη Γαλλία από το 1848 μέχρι το 1850» και στη «18η Μπρυμαίρ του Λουδοβίκου Βοναπάρτη» ο Μαρξ γράφει για τις πρώτες μεγάλες εργατικές επαναστάσεις του 1848 και τη κατάληξή τους. Στον «Εμφύλιο Πόλεμο στη Γαλλία» γράφει για την Παρισινή Κομμούνα, που απέδειξε ότι οι εργάτες δε μπορούν να πάρουν τη κρατική μηχανή του καπιταλισμού και να τη χρησιμοποιήσουν προς όφελος της κοινωνίας, πρέπει πρώτα να τη τσακίσουν και να οικοδομήσουν τη δικιά τους δημοκρατική εξουσία.

Το δίτομο έργο η «Ιστορία της Ρώσικης Επανάστασης» του Λέον Τρότσκι, είναι η καλύτερη περιγραφή και ανάλυση της Ρώσικης επανάστασης, από τον επαναστάτη που έζησε και καθόρισε την εξέλιξη της ίδια της επανάστασης. Ο συγκλονιστικός τρόπος γραφής του Τρότσκι μας έχει δώσει ένα από τα πιο καλογραμμένα έργα επαναστατικής ιστορίας.

Το βιβλίο του Κρις Χάρμαν «Η ιστορία των λαών» (A People´s History of the World) είναι μια εντυπωσιακή προσπάθεια να παρουσιαστεί μια μαρξιστική ανάλυση της ιστορίας της ανθρωπότητας από τις πρώτες κοινωνίες μέχρι τον σύγχρονο καπιταλισμό. Μέχρι το τέλος του χρόνου θα κυκλοφορήσει στα ελληνικά από τις εκδόσεις ΤΟΠΟΣ.