H κρίση του ευρώ, κρίση του καπιταλισμού: Η οικονομική ύφεση γίνεται παγκόσμια

Στα επιτελεία της άρχουσας τάξης επικρατεί ο πανικός. Την περασμένη βδομάδα το καμπανάκι του συναγερμού το χτύπησε η Κριστίν Λαγκάρντ, το αφεντικό του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου. Η ανθρωπότητα, είπε, σε μια ομιλία της στο Υπουργείο Εξωτερικών των ΗΠΑ, βρίσκεται σήμερα ξανά αντιμέτωπη με την απειλή μιας Μεγάλης Ύφεσης. Η Λαγκάρντ μίλησε για "οικονομική συρρίκνωση", "τείχη προστατευτισμού" και "απομόνωση" - ίδια "με αυτά που συνέβησαν στη δεκαετία του '30".

Μια πρόγευση από αυτά που κρέμονται στον ορίζοντα πήραμε πριν από λίγες μέρες με το βέτο του Κάμερον που μπλόκαρε στην τελευταία σύνοδο της Ευρωπαϊκής Ένωσης τα σχέδια της Μέρκελ οξύνοντας με αυτόν τον τρόπο τις σχέσεις ανάμεσα στις τρεις μεγαλύτερες δυνάμεις της Ευρώπης -την Γερμανία, την Γαλλία και την Βρετανία. Και ύστερα ακολούθησε ένα ακόμα επεισόδιο στον άτυπο, μίνι οικονομικό πόλεμο που έχει ξεσπάσει ανάμεσα στην Κίνα και τις ΗΠΑ -τις δυο μεγαλύτερες οικονομίες του πλανήτη.

Την περασμένη Τετάρτη το κινεζικό υπουργείο Εμπορίου ανακοίνωσε την επιβολή δασμών στις εισαγωγές αυτοκινήτων μεγάλου κυβισμού από τις ΗΠΑ. Η Κίνα είναι σήμερα η μεγαλύτερη αγορά αυτοκινήτων στον κόσμο και η ελπίδα των αυτοκινητοβιομηχανιών όχι μόνο τη Αμερικής αλλά και της Ιαπωνίας και της Ευρώπης -που εξάγουν στην Κίνα κύρια μέσα από τις θυγατρικές τους στις ΗΠΑ. Την Τετάρτη οι μετοχές της BMW και της Mercedes έκαναν βουτιά στο χρηματιστήριο της Φρανκφούρτης.

Η κυβέρνηση της Κίνας υποστηρίζει ότι οι δασμοί έχουν σαν στόχο να αντισταθμίσουν την ζημιά που έχει υποστεί η αυτοκινητοβιομηχανία της χώρας από την πολιτική του "ντάμπινγκ και των επιδοτήσεων" των ΗΠΑ. Ο πραγματικός της στόχος, όμως, είναι πολύ διαφορετικός.

"Όλο και πιο πολλά στοιχεία δείχνουν", έγραφε πριν από λίγες μέρες η βρετανική εφημερίδα The Guardian για την Κίνα, "ότι λίγους μόνο μήνες αφότου το Πεκίνο ανησυχούσε για την υπερθέρμανση της οικονομίας της... τώρα η πιο πιεστική της ανησυχία είναι αυτό που ονομάζεται ανώμαλη προσγείωση.

Συρρίκνωση

Οι άμεσες ξένες επενδύσεις ήταν μειωμένες κατά 10% τον Νοέμβρη σε σχέση με την ίδια περίοδο πέρσι -η πρώτη πτώση μετά το 2009. Ο δείκτης "διευθυντών προμηθειών" (ένα νούμερο που οι στατιστικές υπηρεσίες υπολογίζουν άμεσα από τις νέες προμήθειες των μεγάλων επιχειρήσεων), που μετράει την ευρωστία του βιομηχανικού τομέα, δείχνει σε συρρίκνωση το τέταρτο τρίμηνο του έτους".

Η ύφεση στην Ευρώπη και την Αμερική έχει χτυπήσει άγρια τις εξαγωγές. Αλλά το πρόβλημα δεν είναι μόνο οι εξαγωγές: ένας από τους βασικούς παράγοντες που τρέφουν την οικονομική ανάπτυξη στην Κίνα τα τελευταία χρόνια είναι η οικοδομή και η αγορά της γης. Η αξία της γης ανέβαινε τα τελευταία χρόνια ασταμάτητα -ιδιαίτερα μετά το ξέσπασμα της παγκόσμιας κρίσης το 2008 και την χαλάρωση της νομισματικής πολιτικής, που έκανε τα δάνεια ευκολότερα.

Σήμερα η αγορά της γης είναι υπεύθυνη για το 25% περίπου της ανάπτυξης και το 13% του ΑΕΠ της Κίνας. Και αυτή η αγορά βρίσκεται, σήμερα πια, σε βαθειά κρίση: τον φετινό Οκτώβρη τα συμβόλαια μεταβίβασης ακινήτων στις 15 μεγάλες πόλεις της Κίνας είχαν μειωθεί κατά 39% σε σχέση με τον περσινό Οκτώβρη. Πολλοί παρομοιάζουν την σημερινή κατάσταση με την φούσκα των ακινήτων των ΗΠΑ -την φούσκα που πυροδότησε την σημερινή παγκόσμια κρίση με το οριστικό της σκάσιμο το 2007.

Στην ίδια την Ευρώπη το τελευταίο τρίμηνο του έτους θα είναι, όπως όλα δείχνουν, το χειρότερο εδώ και τρία χρόνια. "Η οικονομική δραστηριότητα στις 17 χώρες-μέλη της Ευρωζώνη", έγραφε η εφημερίδα Financial Times, "παρουσιάζει μεγάλη συρρίκνωση... Οι δείκτες απέτυχαν να διασκεδάσουν τους φόβους ότι η κρίση χρέους της Ευρωζώνης και το αδυνατισμένο της τραπεζικό σύστημα δεν θα επιδεινώσουν την άγρια ύφεση που μαστίζει το μεγαλύτερο κομμάτι της νότιας Ευρώπης μέσα στους επόμενους μήνες...". Οι μέχρι τώρα εκτιμήσεις κάνουν λόγο για πτώση του ΑΕΠ κατά 0,6% μέσα στο τελευταίο τρίμηνο.

"Η παγκόσμια οικονομία έχει επιδεινωθεί σημαντικά από την τελευταία μας έκθεση", έγραφε το εισαγωγικό σημείωμα της έκθεσης του ΟΟΣΑ (του κλαμπ των αναπτυγμένων χωρών) που δημοσιεύθηκε στα τέλη Νοέμβρη. "Οι αναπτυγμένες οικονομίες επιβραδύνονται και η Ευρωζώνη μοιάζει να βρίσκεται σε ελαφρά ύφεση... Η ανεργία παραμένει πάρα πολύ υψηλή σε πολλές χώρες του ΟΟΣΑ και η μακροχρόνια ανεργία γίνεται όλο και πιο συνήθης...".

Στα τέλη του 2008 και στις αρχές του 2009 οι κυβερνήσεις των μεγάλων χωρών, οι διεθνείς οργανισμοί και οι κεντρικές τράπεζες συντόνισαν την δράση τους για να αποτρέψουν την μετατροπή της κρίσης που είχε πυροδοτήσει η κατάρρευση της Λήμαν Μπράδερς σε μια Μεγάλη Ύφεση σαν της δεκαετίας του 1930. Στις ΗΠΑ ο Πόλσον, ο υπουργός Οικονομικών της ακραία νεοφιλελεύθερης κυβέρνησης του Μπους αναγκάστηκε να δώσει 700 δισεκατομμύρια δολάρια για να σώσει το αμερικανικό τραπεζικό σύστημα. Λίγους μήνες αργότερα, η κυβέρνηση του Ομπάμα έδωσε περίπου άλλα τόσα για να σώσει την αμερικανική βιομηχανία από την κατάρρευση. Το ίδιο έκαναν και οι κυβερνήσεις της Ιαπωνίας και της Ευρώπης. Το ίδιο και οι κυβερνήσεις των "αναπτυσσόμενων" χωρών.

Αυτά τα τεράστια ποσά κατάφεραν πραγματικά να "σώσουν" την παγκόσμια οικονομία -αλλά τίναξαν τα δημόσια χρέη στα ουράνια. Τώρα η δράση των πακέτων διάσωσης έληξε και η παγκόσμια οικονομία βρίσκεται για μια ακόμα φορά αντιμέτωπη με την καταστροφή. "Από το δεύτερο μισό του 2012", γράφει η έκθεση του ΟΟΣΑ, "η εμπιστοσύνη υποθέτουμε ότι θα αρχίσει να επιστρέφει..." Και η οικονομία σταδιακά να αρχίσει να βελτιώνεται. Αλλά όλα αυτά με την προϋπόθεση ότι η "νομισματική πολιτική" θα συνεχίσει να είναι εξαιρετικά υποστηρικτική. Και με την προϋπόθεση ότι τα προβλήματα της υπερχρέωσης της Ευρωζώνης και του ευρωπαϊκού τραπεζικού συστήματος μπορούν να ελεγχθούν. Και με την προϋπόθεση... Και με την προϋπόθεση...

Μαύρες τρύπες

Η πιθανότητα, όμως, να γίνουν όλα αυτά που θέτει σαν προϋποθέσεις η έκθεση του ΟΟΣΑ είναι πρακτικά μηδενική. Το πρόβλημα δεν είναι απλά και μόνο ότι η Μέρκελ, ο Κάμερον ή ο Σαρκοζί δεν θέλουν. Το πρόβλημα είναι ότι δεν μπορούν. Πρώτον δεν έχουν τα λεφτά -ούτε μπορούν να τα δανειστούν από τις αγορές, όπως έκαναν το 2008-9. Δεύτερον, ακόμα και αν καταφέρουν με κάποιο κόλπο να καλύψουν τις "μαύρες τρύπες", την ύφεση δεν θα καταφέρουν να την σταματήσουν. Και η ύφεση θα μετατρέψει και πάλι τις υγιείς "επενδύσεις" του χθες σε νέα τοξικά. Αυτή τη φορά όχι σε τρία χρόνια. Μάλλον σε τρεις μήνες.

Το σύστημα έχει φτάσει σε αδιέξοδο. Οι άρχουσες τάξεις, στην πραγματικότητα, το ξέρουν. Αλλά αρνούνται να το παραδεχτούν. Αντί για αυτό αντιδρούν σπασμωδικά -όπως όλα τα θηρία: με το ένστικτο. Και το ένστικτο του αφεντικού λέει ότι, όταν το μαγαζί δεν βγαίνει, κόβουμε τους μισθούς και τα μεροκάματα. Και βάζουμε τους εργάτες να έρχονται μια ώρα πιο νωρίς και να φεύγουν μια ώρα πιο αργά από την δουλειά, όπως έλεγε ο Ρέσλερ (ο αντικαγκελάριος της Μέρκελ).

Το ένστικτο των εργατών, όμως, λέει "απεργία" όταν τα αφεντικά πάνε να κόψουν τους μισθούς και να τους βάλουν να δουλεύουν περισσότερο. Και "επανάσταση" όταν τα αφεντικά επιμένουν.