Ιστορία
Κλάρα Τσέτκιν: Οι επαναστατικές ρίζες της 8 Μάρτη

Η Κλάρα Τσέτκιν μιλάει σε εργατική συγκέντρωση το 1925

Η Παγκόσμια Ημέρα Γυναικών στις 8 Μάρτη, η ημέρα σύμβολο της πάλης ενάντια στο σεξισμό και τη γυναικεία καταπίεση που φέτος παίρνει πανεργατικά απεργιακά χαρακτηριστικά, καθιερώθηκε το 1910 στο δεύτερο συνέδριο της Διεθνούς Οργάνωσης Σοσιαλιστριών στην Κοπεχγάγη. Η πρόταση ήταν της Κλάρα Τσέτκιν, της γερμανίδας επαναστάτριας που ταύτισε τη ζωή της με τον αγώνα για τη γυναικεία απελευθέρωση έχοντας ως κεντρικό μοτίβο το “Θα κατακτήσουμε το μέλλον μόνο αν κερδίσουμε τις γυναίκες στην ταξική πάλη”.

Η Κλάρα Άισνερ (το Τσέτκιν το υιοθέτησε αργότερα από τον σύντροφό της, επίσης επαναστάτη μαρξιστή, Όσιπ Τσέτκιν) γεννήθηκε το 1857 σε ένα μικρό χωριό της Σαξονίας, της μεγαλύτερης τότε βιομηχανικής περιοχής της Γερμανίας και ταυτόχρονα κέντρο του σοσιαλιστικού αλλά και γυναικείου κινήματος της εποχής. Μέλος του Σοσιαλδημοκρατικού Κόμματος (SPD) από το 1878 και τα 21 της χρόνια, ιδρυτικό στέλεχος της Δεύτερης Διεθνούς, υπεύθυνη έκδοσης της γυναικείας εφημερίδας του κόμματος «Ισότητα» (Gleichheit) από το 1891 και για πάνω από 25 χρόνια μετά, η Τσέτκιν συνέδεσε το όνομα και τη διαδρομή της με το διεθνές κίνημα των γυναικών, με την πάλη για την ένταξη των εργατριών στα συνδικάτα, με τη μάχη για τα πολιτικά δικαιώματα των γυναικών και, πάνω από όλα, με τον αγώνα για την ενότητα των αντρών και γυναικών της εργατικής τάξης με στόχο την ανατροπή του καπιταλισμού και της σεξιστικής καταπίεσης.

Εργάτριες

Ήταν μια περίοδος μεγάλων αλλαγών. Εκατομμύρια γυναίκες έμπαιναν λόγω της γρήγορης εκβιομηχάνισης της Γερμανίας στην παραγωγή και τα εργοστάσια. Η Τσέτκιν καλωσόριζε αυτή την εξέλιξη. Από τη μία γιατί όπως έλεγε “οι μηχανές κάνουν τη μυική δύναμη περιττή και παντού η εργασία των γυναικών μπορεί να έχει τα ίδια αποτελέσματα στην παραγωγή όπως αυτή των αντρών”. Από την άλλη γιατί έβλεπε σε αυτή, όχι ένα πρόσθετο (παρά τους χαμηλούς μισθούς και τις άσχημες συνθήκες εργασίας) βάσανο για τις γυναίκες, αλλά τη δυνατότητα της συλλογικής αντίστασης. Γι' αυτό και έδωσε με όλες της τις δυνάμεις τη μάχη για τη συνδικαλιστική και πολιτική οργάνωση των εργατριών που έβρισκαν, κύρια λόγω των απαγορεύσεων του γερμανικού κράτους, τις πόρτες των συνδικάτων και των πολιτικών κομμάτων κλειστές.

Ήταν μια μάχη που την έδινε από πολύ νωρίς ακόμα και μέσα στο ίδιο της το κόμμα για να σπάσει προκαταλήψεις και να το προσανατολίσει σωστά. Έλεγε για παράδειγμα, ήδη από το 1893 στο συνέδριο του κόμματος στην Κολωνία, για την ανάγκη ένταξης των εργατριών στα συνδικάτα: “Για το συμφέρον και των δυο, των εργατών και των εργατριών, χρειάζονται άμεσα τα συνδικάτα να γράψουν μέλη τους όλες τις γυναίκες. Όσο μεγαλύτερο είναι το οργανωμένο κομμάτι των εργατριών που παλεύει δίπλα-δίπλα με τους συντρόφους τους στο εργοστάσιο για καλύτερες συνθήκες δουλειάς τόσο πιο γρήγορα θα ανέβουν οι μισθοί των γυναικών και τόσο πιο γρήγορα θα φτάσουν να εξασφαλίσουν την ίση αμοιβή για ίση εργασία”.

Αντίστοιχα σκληρή ήταν η μάχη για την πολιτική οργάνωση των γυναικών. Για να παρακάμπτουν τις απαγορεύσεις που εμπόδιζαν τις γυναίκες να οργανώνονται στα πολιτικά κόμματα, οι γυναίκες του SPD οργάνωναν πολιτικές συναντήσεις που τις παρουσίαζαν ως μαθήματα “επιμόρφωσης”. Η Λουίζ Ζίετς, επίσης μέλος του SPD, θυμόταν για παράδειγμα πώς κατάφερναν να σπάνε στην πράξη το νόμο που απαγόρευε στις γυναίκες να μιλάνε δημόσια: “Ενας σύντροφος μιλούσε για δέκα λεπτά και μετά εγώ συμμετείχα στη συζήτηση από κάτω μιλώντας μιάμιση ώρα”. Μέσα από τέτοιες μάχες, μια σειρά νόμοι καταργήθηκαν στη συνέχεια, ανοίγοντας το δρόμο στη μαζικοποίηση των συνδικάτων και του SPD. Η είσοδος των γυναικών στο SPD εκτινάχτηκε από 4.000 το 1905 σε πάνω από 141.000 το 1913, ενώ την ίδια χρονιά η “Ισότητα” έφτανε να πουλά 112.000 φύλλα.

Ξεκαθάρισμα

Παράλληλα με την οργάνωσή του, η Τσέτκιν και οι συντρόφισσές της όπως η Αλεξάντρα Κολλοντάι, προσπάθησαν να προσανατολίσουν το γυναικείο κίνημα που τότε έκανε τα πρώτα του βήματα και χρειαζόταν να απαντήσει το ερώτημα για το πού οφείλεται η καταπίεση των γυναικών. Το ξεκαθάρισμα πάνω σε αυτό το ζήτημα ήταν βασικό στην επιλογή του αποτελεσματικότερου τρόπου πάλης και των στόχων που θα είχε. Κόντρα στις απόψεις των -αστών κατά κύριο λόγο- φεμινιστριών της εποχής που είχαν σαν αφετηρία ότι η καταπίεση οφείλεται στη σύγκρουση ανάμεσα στα δύο φύλα και άρα θεωρούσαν ψευδαίσθηση να υποστηρίζει κανείς ότι η ταξική πάλη θα οδηγήσει στο ξεπέρασμά της, η Τσέτκιν στοχοποιούσε το ίδιο το σύστημα και πρόβαλλε την ενότητα εργατών και εργατριών για την ανατροπή του. 

Έτσι, αντίθετα με τις αστές φεμινίστριες που μιλούσαν για την ενότητα του γυναικείου φύλου και διεκδικούσαν μεταρρυθμίσεις και δικαιώματα που στην ουσία θα ευνοούσαν τις ίδιες αφήνοντας ανέπαφο το σύστημα και τις επιθέσεις του στις γυναίκες της εργατικής τάξης, η Τσέτκιν απαιτούσε ειδική προστατευτική νομοθεσία για τις εργάτριες, λιγότερες ώρες εργασίας, κανονισμούς υγιεινής και ασφάλειας, διάλειμμα για ξεκούραση, κοινωνικοποίηση της δουλειάς μέσα στο σπίτι κόντρα στα αφεντικά και τον καπιταλισμό. Και επέμενε ότι για τις εργάτριες, η πάλη για μεταρρυθμίσεις είναι απλά ένα μέσο για τον τελικό σκοπό, για την ανατροπή του καπιταλισμού.

Χειραφέτηση

Όπως έγραφε: “Απέναντι στη συγκεκριμένη ταξική πραγματικότητα δεν αρκεί για τις γυναίκες η χειραφέτησή τους από τους άντρες. Μια ματιά στις συνθήκες της ζωής των αντρών συντρόφων τους μπορεί να πείσει τις γυναίκες της εργατικής τάξης ότι η κοινωνική απελευθέρωση δεν έρχεται απλά με την κατάκτηση των κοινωνικών και πολιτικών δικαιωμάτων, ότι αυτά τα δικαιώματα είναι απλά μέσα για την κατάκτηση ενός στόχου, όχι ο ίδιος ο στόχος της πάλης τους για χειραφέτηση. Η απελευθέρωση των γυναικών της εργατικής τάξης δεν περιορίζεται μόνο στην κατάκτηση της ισότητας με τους άντρες, μέσα στα όρια της σημερινής κοινωνίας. Αντίθετα, η σημερινή κοινωνική τάξη πρέπει να ανατραπεί στο σύνολό της, γιατί οι οικονομικές σχέσεις και οι σχέσεις ιδιοκτησίας βρίσκονται στη ρίζα και της ταξικής και της σεξιστικής σκλαβιάς”.

Με αυτό τον προσανατολισμό πήρε το 1907 την πρωτοβουλία να συγκαλέσει, μία μέρα πριν από το συνέδριο της Δεύτερης Διεθνούς, το πρώτο διεθνές συνέδριο σοσιαλιστριών στην Στουτγκάρδη, όπου συμμετείχαν 59 γυναίκες αντιπρόσωποι από 15 χώρες. Όπως αναφέρει η Μαρία Στύλλου στο βιβλίο της “Η πάλη για την απελευθέρωση των γυναικών”: “Τα κεντρικά θέματα συζήτησης στο Συνέδριο ήταν το ζήτημα της γυναικείας ψήφου και οι συνεργασίες με αστικές φεμινιστικές οργανώσεις.

Οι Βρετανίδες, Αυστριακές, Γαλλίδες και Βελγίδες αντιπρόσωποι, που επηρεάζονταν προφανώς από τον αστικό φεμινισμό, υποστήριζαν ότι το περιορισμένο δικαίωμα ψήφου των γυναικών ήταν ένα θετικό πρώτο βήμα και πιο «ρεαλιστικό» σε σχέση με το αίτημα για καθολικό δικαίωμα στην ψήφο (σε κάποιες χώρες είχε δοθεί περιορισμένο δικαίωμα ψήφου σε γυναίκες με ηλικιακά και περιουσιακά κριτήρια). Η Τσέτκιν αντέκρουσε σθεναρά αυτές τις απόψεις στηρίζοντας ότι αυτό το μέτρο δεν ήταν μόνο ανεπαρκές για το γυναικείο φύλο αλλά επιβλαβές για ολόκληρη την εργατική τάξη.

Ήταν η διαφορετική οπτική γωνία από την οποία αντιμετώπιζαν το ζήτημα της γυναικείας καταπίεσης που έφερνε αυτές τις διαμάχες. Οι αστές φεμινίστριες εντόπιζαν τις ρίζες της γυναικείας καταπίεσης γενικά σε όλους τους άντρες, ενώ η Τσέτκιν τοποθετούσε τη ρίζα του προβλήματος στον ταξικό διαχωρισμό της κοινωνίας, στην εποχή όπου δημιουργήθηκε η ατομική ιδιοκτησία. Είχε μελετήσει και επηρεαστεί από το έργο του Ένγκελς, Η καταγωγή της οικογένειας, της ατομικής ιδιοκτησίας και του κράτους”.

Μάχες

Η Τσέτκιν κέρδισε αυτές τις μάχες. Η απόφαση του συνεδρίου ανέφερε ότι “τα σοσιαλιστικά κόμματα σε όλο τον κόσμο έχουν υποχρέωση να παλέψουν ενεργά για την καθιέρωση της ψήφου των γυναικών και οι σοσιαλίστριες δεν πρέπει να θεωρούν συμμάχους τις αστές φεμινίστριες, αλλά να καθοδηγήσουν την πάλη χέρι-χέρι με τους άντρες σοσιαλιστές”. Εκεί αποφασίστηκε να ιδρυθεί η Διεθνής Οργάνωση Σοσιαλιστριών. Η Τσέτκιν εκλέχτηκε γραμματέας της και η Ισότητα υιοθετήθηκε ως το επίσημό όργανό της.

Στο δεύτερο συνέδριο το 1910 στην Κοπεγχάγη η Τσέτκιν πρότεινε την υιοθέτηση της 8ης Μάρτη, ως Παγκόσμια Ημέρα για την πάλη για ίσα δικαιώματα των γυναικών σε όλες τις χώρες. Εκείνη τη μέρα, δυο χρόνια πριν, εκατοντάδες εργάτριες στην κλωστοϋφαντουργία της Νέας Υόρκης είχαν διαδηλώσει ενάντια στην παιδική εργασία και τις άθλιες συνθήκες δουλειάς, για συνδικαλιστικά δικαιώματα και ψήφο στις γυναίκες, ανοίγοντας το δρόμο για μια απεργία 13 εβδομάδων στον κλάδο την επόμενη χρονιά που κέρδισε το χτίσιμο ενός ισχυρού συνδικάτου. Ο πρώτος εορτασμός της 8 Μάρτη έγινε το 1911 και συνεχίστηκε μέχρι το ξέσπασμα του Α’ Παγκόσμιου Πολέμου σε όλες τις μεγάλες πόλεις της Ευρώπης. Και το 1917 έγινε η αρχή της Ρώσικης Επανάστασης που έδειξε στην πράξη ότι η επαναστατική ανατροπή ανοίγει το δρόμο για την απελευθέρωση.